.A Happy sweet year to all who read this blog
אַ זיס געבענטשט יאָר אײַך אַלעמען.
THIS WEEK
Malke Kheyfets-Tuzman, איך בין פֿרוי, I Am Woman
Miriam Ulinover, דער אַלף־ביתניק, The Alefbeysnik
Sore Shenirer, פֿון בלעטער פֿון מײַן לעבן, from Pages from My Life
Malke Kheyfets-Tuzman, Ikh bin frog
29:9-11 You stand this day, all of you, before the Eternal your God—you tribal heads, you elders, and you officials, all the men of Israel, 10] you children, you women, even the stranger within your camp, from woodchopper to water drawer— 11 to enter into the covenant of the Eternal your God, which the Eternal your God …
9 איר שטײט הײַנט אַלע פֿאַר יהוה אײַער גאָט, אײַערע הױפּטלײַט, אײַערע שבֿטים, אײַערע עלטסטע, און אײַערע אױפֿזעערס, אַלע מענער פֿון ישׂראל, 10 אײַערע קלײנע קינדער, אײַערע װײַבער, און דײַן פֿרעמדער װאָס אין דײַן לאַגער, פֿון דײַן האָלצהעקער ביז דײַן װאַסערשעפּער; 11 אַז דו זאָלסט אַרײַנטרעטן אין דעם בונד פֿון יהוה דײַן גאָט און אין זײַן שבֿועה װאָס יהוה דײַן גאָט שליסט מיט דיר הײַנט;
This passage highlights the fact that everyone, including women and woodchoppers and water carriers (the simplest folk) are part of this covenant. Both poems relate to these verses.
For a biography of Malke Kheyfets-Tuzman in English, click here.
For a biography of Malke Kheyfets-Tuzman in Yiddish, click here.
איך בין פֿרוי
איך בין די עקזולטירטע רחל וועמעס ליבע האָט באַלויכטן דעם וועג פֿון די רבי עקיבֿאס.
איך בין דאָס קלײנע, שעמעװדיקע דאָרפֿֿמײדל װאָס איז צװישן הױכע
טאָפּאָלן געװאַקסן און זיך גערױטלט בײַם „גוט מאָרגן“ פֿון ברודערס מלמד.
איך בין דאָס פֿֿרומע מײדל װאָס האָט זיך געבלײכט בײַ דער מאַמעס
ציטערדיקע פֿֿינגער אױף די אױגן אַנטקעגן די בענטשליכט.
איך בין דאָס געהאָרכזאַם כּלה־מײדל װאָס האָט הכנעהדיק דאָס קעפּל
אונטערגעטראָגן צום שער ערבֿ חופּה.
איך בין די אשת־חיל װאָס האָט זיך אונטערגענומען געבערן און שפּײַזן
פֿאַר אַ ביסעלע צוגעזאָגט גן־עדן־ליכט.
איך בין די אױסגעאײדלטע בת תּלמיד־חכם װאָס האָט מיט איר אָפּגעהיט
לײַב אַ שטאָט אַ ייִדישע מציל געװען און נאָך דעם מיט אײגענע הענט זיך אונטערגעצונדן.
איך בין די מאַמע װאָס האָט אונטער עינוײם קשים ביז אין דער דאָר אַרײַן,
בנים מגדל געװען צו מעשׂים־טובֿים.
איך בין די חסידישע טאָכטער װאָס האָט מיטן טאַטנס התלהבֿות
געטראָגן דאָס געשױרן קעפּל אין פֿאָלק אַרײַן.
איך בין די צױמען־ברעכערין װאָס האָט „ברױט און פֿרײַהײט“ געטײלט
און די ליבע באַפֿרײַט פֿון אונטער חופּה־שטאַנגען.
איך בין דאָס פֿאַרצערטלט מײדל װאָס האָט זיך הינטערן אַקער
געשטעלט גרױען מידבר צו גרין לעבן באַצװינגען.
איך בין דאָס מײדל װאָס האָט אירע װײַסע הענט באַפֿעלן
ציגל און שטײנער צו טראָגן צום אױפֿקום פֿון לעבן באַנײַטן.
איך בין די װעמעס פֿינגער שטײַפֿן אַרום רידל אין לױער פֿון טריט
פֿון פֿאַרװיסטער.
איך בין די װאָס טראָגט פֿאַרעקשנט אַרום אַן אלף־בית אַ מאָדנעם
און רױם אים אין קינדערשע אױערלעך אײַן.
איך בין אָט די אַלע און נאָך אַ סך, אַ סך ניט דערמאָנטע.
און אומעטום,
און אַלע מאָל
בין איך
פֿרױ.
לידער, 1949
I AM WOMAN
I am the exalted Rachel
whose love lit the way for Rabbi Akiba.
I am the small bashful village girl
who grew up among the tall poplars
and blushed at the “good morning” of her brother’s tutor.
I am the pious girl
who paled as her mother raised her hands to her eyes
for the blessing over the Sabbath candles.
I am the obedient bride
who humbly bent her head beneath the shears
the night before the wedding.
I am the rabbi’s daughter
who offered her chaste body to save a Jewish town
and afterwards set fire to herself.
I am the woman of valor
who bore and fed children
to earn herself a little place in paradise.
I am the mother
who, in great hardship,
raised sons to be righteous men.
I am the Hassid’s daughter,
infused with her father’s fervor,
who went out defiant, with her hair cropped,
to educate the people.
I am the barrier-breaker
who distributed Bread and Freedom
and freed love from the wedding canopy.
I am the pampered girl
who set herself behind a plow
to force the gray desert into green life.
I am the one whose fingers
tightened around the hoe,
on guard for the steps of the enemy.
I am the one who stubbornly
carries around a strange alphabet
to implant in children’s ears.
I am all these and many more.
And everywhere, always, I am woman.
Tr. Marcia Falk, With Teeth in the Earth: Selected Poems of Malka Heifetz Tussman, 1992
ikh bin froy ikh bin di ekzultirte Rokhl vemes libe hot baloykhtn dem veg fun di rebe Akives. ikh bin dos kleyne, shemevdike dorfeydl vos iz tsvishn hoykhe topoln gevaksn un zikh geroytlt baym "gut morgn'' fun bruders melamed. ikh bin dos frume meydl vos hot zikh gebleykht bay der mames tsiterdike finger oyf di oygn antkegn di bentshlikht. ikh bin dos gehorkhzam kale-meydl vos hot hakhnehdik dos kepl untergetrogn tsum sher erev khupe. ikh bin di eyshes|-khayil vos hot zikh untergenumen gebern un shpayzn far a bisele tsugezogt gan-eydn-likht. ikh bin di oysgeeydlte bas-talmed-khokhem vos hot mit ir opgehit layb a shtot a yidishe matsil geven un nokh dem mit eygene hent zikh untergetsundn. ikh bin di mame vos hot unter enueym koshim biz in der dor arayn, bonem megadl geven tsu maysim-|toyvim. ikh bin di khsid|ishe tokhter vos hot mitn tatns hislayves getrogn dos geshoyrn kepl in folk arayn. ikh bin di tsoymen-brekhern vos hot "broyt un frayhayt'' geteylt un di libe bafrayt fun unter khupe|-shtangen. ikh bin dos fartsertlt meydl vos hot zikh hintern aker geshtelt groyen midber tsu grin lebn batsvingen. ikh bin dos meydl vos hot ire vayse hent bafeln tsigl un shteyner tsu trogn tsum oyfkum fun lebn banaytn. ikh bin di vemes finger shtayfn arum ridl in loyer fun trit fun farvister. ikh bin di vos trogt farakshnt arum an alf-|beys a modnem un roym im in kindershe oyerlekh ayn. ikh bin ot di ale un nokh a sakh, a sakh nit dermonte. un umetum, un ale mol bin ikh froy. lider, 1949
Miriam Ulinover, Der Alef-beysnik
A biograpjhy of Miriam Ulinover in English can be found here.
דער אַלף־ביתניק
דער וואַסער־טרעגער איציקל, ער איז אַ שבת־ייִד,
ס’הייסט, אַז נאָר שבת דאַוונט ער, ס’הייסט ווען דער עמער רוט.
געדאַוונט הייסט בײַ איציקלען געחזרט אַלף־בית
און הונדערט מאָל באַפּערלט אים בײַם סידורל דער שווייס,
נאָר דאָך באַקליידט צום סוף דער אות דעם נאָמען, ווי ער הייסט,
און גייט אַרויס פֿון איציקלען בשלום, נישט פֿאַרגרײַזט,
און זוכט דעם וועג צום הימל העט-
ער, איציקל, ער האָרעוועט,
זאָגט הונדערט מאָל דעם אַלף־בית,
הונדערט איין מאָל אַפֿילו
און דו, אָ, גאָט, שטעל דיר צונויף פֿון אַלף־בית די תּפֿילה!
אַ גרוס פֿון דער אַלטער היים: לידער, מעדעם־ביבליאָטעק, פּאַריז 2003
THE ALEF-BEYSNIK
The water-carrier Itsikl, he is a Shabes-Jew,
That means that only on Shabes, does he pray, his pail is at rest too.
Praying means for Itsikl that he reviews the alphabet
And a hundred times he covers his sider with pearls of sweat,
But yet this letter adorns his name, as he is called, at last,
And comes forth from Itsikl safe and sound with no errors from the past. And searches for the way to heaven so far away—
He, itsikl, toils night and day,
Repeats the alphabet a hundred times,
Even a hundred and one, to be fair,
And you, oh God, compose from this a prayer!
Translation attempt, Sheva Zucker
Der Alef-Beysnik
der vaser-treger Itsikl, er iz a shabes|-yid,
s’heyst, az nor shabes davnt er, s’heyst ven der emer rut.
gedavnt heystbay Itsiklen ge|khazr|t alef-|beys
un hundert mol baperlt im baym siderl der shveys,
nor dokh bakleydt tsum suf der os dem nomen, vi er heyst,
un geyt aroys fun itsiklen besholem, nisht fargrayzt,
un zukht dem veg tsum himl het-
er, Itsikl, er horevet,
zogt hundert mol dem alef-|beys
hundert eyn mol afile
un du, o, got, shtel dir tsunoyf fun aelf-|beys di tfile!
a grus fun der alter heym: lider, medem-biblyotek, pariz 2003
Sore Shenirer, fun Bleter fun mayn lebn
For a biography of Sore Schenirer in English, click here.
שׂרה שענירער (1883־1935)
שׂרה שענירער איז געבוירן געוואָרן אין קראָקע, פּוילן, דאָס דריטע פֿון נײַן קינדער, אין אַ סוחריש־חסידישער משפּחה וואָס האָט זיך מתיחס געווען צו בעלדזער און צאַנדזער חסידים. נישט געקוקט אויף דעם איז די סבֿיבֿה אין וועלכער זי איז אויפֿגעוואַקסן געוואָרן וואָס אַ מאָל מער וועלטלעך און עטלעכע פֿון אירע ברידער און שוועסטער, ווי אויך אירע חבֿטעס, זײַנען אַוועק פֿון פֿרומקייט. דער קריסיז פֿון אַסימילאַציע אין ייִדישן לעבן איז געווען ספּעציעל שטאַרק צווישן מיידלעך ווײַל פֿרומע ייִדישע מיידלעך זײַנען אָפֿט געשיקט געוואָרן אין נישט־ייִדישע שולן אַקעגן זייערע ברידער וואָס האָבן געלערנט אין חדרים און ישיבֿות. שׂרה אַליין האָט דורכגעמאַכט אַכט קלאַסן אין אַ פּוילישער פּאָוושעכנער שול. נאָכן פֿאַרענדיקן די שול האָט זי געאַרבעט בײַם נייען קליידער און זיך אַליין געלערנט תּורה. זי האָט אַ סך געטראַכט וועגן ווי צו האַלטן און צוצוציִען ייִדישע מיידלעך צו טראַדיציאָנעלער ייִדישקייט. איר ערשטע חתונה מיט שמואל נוסבוימען אין 1910 האָט זיך נאָך דרײַ יאָר געענדיקט מיט אַ גט, ווײַל, צווישן אַנדערן, איז ער נישט געווען סימפּאַטיש צו די שטרעבונגען.
אין דער צײַט פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה איז זי, ווי אַ פּליט, אַריבער קיין ווין מיט דער משפּחה און דאָרטן איז זי אינספּירירט געוואָרן פֿון אַ נעאָ־אָרטאָדאָקסישן רבֿ, משה־דוד פֿלעש, וואָס איז געווען אַ נאָכפֿאָלגער פֿון הרבֿ שמשון־רפֿאל הירש, דער פֿאַרלייגער פֿון נעאָ־אָרטאָדאָקסיע אין דײַטשלאַנד.
אין דעם זעלבן יאָר, 1917, האָט זי געעפֿנט אין קראָקע אַ קינדער־גאָרטן מיט אַ 25 תּלמידות, אַ סך פֿון זיי זײַנען געווען די קינדע פֿון אירע קונהטעס. זי איז געווען די איינציקע לערערין און דאָס איז געווען דער אָנהייב פֿון בית־יעקבֿ, אַן אָרטאָדאָקסישע שולסיסטעם פֿאַר מיידלעך. דער מין שול האָט זיך גיך פֿאַרשפּרייט אין פּוילן און אין אַנדערע לענדער. אין 1923 האָט אַגודת־ישׂראל (די פּאָליטישע אָרגאַניזאַציע פֿון אָרטאָדאָקסישער ייִדישקייט) אָנגענומען אַ רעזאָלוציע צו שטיצן און אָנצופֿירן מיט שענירערס שולסיסטעם. ביז אין מיטן פֿון די 1930ער יאָרן זײַנען שוין געווען מער ווי 300 שולן אין אייראָפּע, אַמעריקע און פּאַלעסטינע. בית־יעקבֿ האָט אויך כּולל געווען אַ זשורנאַל, אַ פֿאַרלאַג, יוגנט־באַוועגונגען, זומער־לאַגערן, און לערערין־סעמינאַרן.
שענירערס געזאַמלטע שריפֿטן זײַנען רעקלאַמירט געוואָרן ווי דאָס ערשטע ספֿר אָנגעשריבן פֿון אַ מאָדערנער פֿרוי. אין אַרום 1930 האָט שענירער חתונה געהאַט מיט הרבֿ יצחק לאַנדוי. כאָטש זי האָט אין איר לעבן קיין קינדער נישט געהאַט האָבן בית־יעקבֿ־מיידלעך בײַם לעבן זי גערופֿן „שׂרה אמנו” (שׂרה אונדזער מאַמע) און זי ווערט נאָך אַלץ געדענקט און געהייליקט פֿון דער באַוועגונג וואָס זי האָט געשאַפֿן.
פֿון בלעטער פֿון מײַן לעבן
אין אַ געוויסן פֿרײַטיק קומט צו מיר מײַן קוזינע, אַ שטאַרקע אָנהענגערין פֿון דער חבֿרה „רות” [רוס], און פֿאַרבעט מיר דאָרט אַהין אויף בײַ נאַכט צו אַ פֿאַרזאַמלונג. איך האָב איר צו ליב געטאָן און מיט איר מיטגעגאַנגען, אָבער ווי דערשטוינט בין איך געוואָרן זעענדיק מיט מײַנע אייגענע אויגן, ווי אַן אָנפֿירערין פֿון דער חבֿרה צינדט אָן אַ לאָמפּ. איך האָב נאָך פֿריִער געוווּסט, אַז אָט דער פֿאַראיין איז נישט אַזוי פֿרום, נאָר אַז דאָרטן איז מען מחלל־שבת [מעכאַ’לעל־שאַ֜בעס] בפֿרהסיא [בעפֿערע֜סיע], האָב איך נישט געקענט אַפֿילו חושד [כוי֜שעד] זײַן. איך געדענק, אַז איך בין געווען אין אַ פֿאַרלעגנהייט און נישט געוווּסט וואָס צו טאָן, בלײַבן צי אַרויסגיין. איך האָב זיך אָבער געטראַכט, אַז מסתּמא דאַרף איך דאָ זײַן. די „דרשה” געדענק איך איז געווען פֿול מיט אַפּיקורסות [אַפּיקאָ֜רסעס] און כּפֿירה [קפֿי֜רע] ר”ל [ראַכמאָ’נע־ליצלאַ֜ן], און דאָס האָבן אויסגעהערט מיידלעך פֿון חסידישע עלטערן. זײער טאַטע איז זיכער דעמאָלט געווען פֿאַרטאָן אין דער גמרא און די מאַמע בײַם טײַטש־חומש [טײַ֜טש־כומעש]. און אויפֿן אָרט געדענק איך, איז בײַ מיר נולד [נוי֜לעד] געוואָרן דער געדאַנק, אַז ווען אונדזערע מיידלעך וואָלטן געהאַט אַן אייגענע סבֿיבֿה [סווי֜ווע] וואָלט עס געקענט זײַן גאָר אַנדערש.
… אין זײַן דרשה האָט דער רבֿ געשילדערט די גרויסקייט און דערהאַבנקייט פֿון דער היסטאָרישער יהודית [יעהו֜דעס], און דערבײַ האָט ער אין אַ האַרציקער שפּראַך גערופֿן די הײַנטיקע אידישע פֿרויען און טעכטער נאָכצוטאָן דעם בײַשפּיל פֿון די אַמאָליקע היסטאָרישע פֿרויען־העלדן.
אַ שאָד, וואָס איך האָב פֿאַרגעסן די געדאַנקען און שיינע אויספֿירונגען פון יענער דרשה, און דאָס וואָס איך געדענק נאָך יאָ, איז מיר אויך אוממעגלעך מיט מײַן אָרעמער פֿעדער אויפֿן פּאַפּיר אַרויסצוגעבן.
איינס קאָן איך בלויז נישט פֿאַרגעסן: בשעת איך האָב זיך אײַנגעהערט אין דער גײַסטרײַכער שילדערונג וועגן דער „יהודית”־פּערזענלעכקייט, האָב איך מיר געטראַכט: אַך, וווּ נעמט מען דאָ אַהער אַלע קראָקעווער אידישע פֿרויען און מיידלעך, אַז זיי זאָלן הערן ווער מיר זענען און פֿון וועמען מיר שטאַמען.
איך האָב תּיכּף געפֿילט, אַז דער הויפּט־חסרון [כעסאָ֜רן] איז וואָס אונדזערע שוועסטער ווייסן אַזוי ווייניק וועגן אונדזער פֿאַרגאַנגענהייט און דאָס פֿאַרפֿרעמדט זיי פֿון אונדזער פֿאָלק און זײַנע טראַדיציעס. וואָלטן זיי געקענט אונדזער מאַרטירער־געשיכטע, געהאַט אַ שטיקל השׂגה [האַסאָ֜גע] וועגן די העלדישקייטן פֿון אונדזערע גרויסע מענער און פֿרויען — וואָלט עס גאַנץ אַנדערש געווען.
בלעטער פֿון מײַן לעבן, 1933, 1955
From PAGES FROM MY LIFE
One Friday evening, my cousin, an active member of Ruth,* came to visit and invited me to one of their gatherings. I went along to make her happy, but was shocked to see with my own eyes a leader of the group, turning on the light. I knew in advance that this club wasn’t the most pious of organizations, but it never occurred to me that they would desecrate the sabbath in public. I was in a quandary about whether to stay or go, but I thought that somehow I was meant to be there. I remember that, sadly, the ‘sermon’ was full of sacrilege and heresy, and that daughters of hasidic parents sat listening to this. their fathers were certainly busy at that moment with the Talmud and their mothers with the Yiddish Bible, and I remember that the thought was born in me that if our girls had an environment of their own and places to go, things would certainly be very different.
*Ruth was an early zionist woman’s club in Krakow.
… In his sermon, he [the rabbi of the Orthodox synagogue in Vienna which Schenirer visited while a refugee there] depicted the greatness and sublimity of the historical figure of Judith, and through her, he eloquently and passionately called upon Jewish women and their daughters to act according to the model of this Jewish heroine.
It’s a shame that I have forgotten the beautiful thoughts and points of that sermon, and what I do remember I lack the eloquence to convey on paper.
There is one thing that I cannot forget. even as I was caught up in the spiritual description of the character of Judith, it occurred to me: ah, if only all those women and girls in krakow were here now to learn who we are and where we come from
It struck me that our major problem is that our sisters know so little about our history, which alienates them from our people and its traditions. If only they knew of our holy martyrs, of had the slightest grasp of the heroism of our great men and women — things would be entirely different.
Tr. Naomi Seidman, Sarah Schenirer and the Bais Yaakov Movement: A Revolution in the Name of Tradition
fun bleter fun mayn lebn
in a gevisn fraytik kumt tsu mir mayn kuzine, a shtarke onhengerin fun derkhevre “Rus”, un farbet mir dort ahin oyf bay nakht tsu a farzamlung. ikh hob ir tsu lib geton un mit ir mitgegangen, ober vi dershtoynt bin ikh gevorn zeendik mit mayne eygene oygn, vi an onfirerin fun der khevre tsindt on a lomp. ikh hob nokh frier gevust, az ot der fareyn iz nisht azoy frum, nor az dortn iz men mekhalel-sha֜bes befere֜sye, hob ikh nisht gekent afile khoyshed zayn. ikh gedenk, az ikh bin geven in a farlegnhayt un nisht gevust vos tsu ton, blaybn tsi aroysgeyn. ikh hob zikh ober getrakht, az mistome darf ikh do zayn. di “droshe” gedenk ikh iz geven ful mit apikorses un kfi֜re r”l [rakhmo’ne-litsla֜n], un dos hobn oysgehert meydlekh fun khsidishe eltern. zeyer tate iz zikher demolt geven farton in der gemore un di mame baym taytsh-|khumesh. un oyfn ort gedenk ikh, iz bay mir noy֜led gevorn der gedank, az ven undzere meydlekh voltn gehat an eygene svive volt es gekent zayn gor andersh.
in zayn droshe hot der rov_ geshildert di groyskayt un derhabnkayt fun der historisher Yudis, un derbay hot er in a hartsiker shprakh gerufndi hayntike idishe froyen un tekhter nokhtsuton dem bayshpil fun di amolike historishe froyen-heldn.
a shod, vos ikh hob fargesn di gedanken un sheyne oysfirungen pun yener droshe, un dos vos ikh gedenk nokh yo, iz mir oykh ummeglekh mit mayn oremer feder oyfn papir aroystsugebn.
eyns kon ikh bloyz nisht fargesn: bshas ikh hob zikh ayngehert in der gaystraykher shilderung vegn der “Yudis”-perzenlekhkayt, hob ikh mir getrakht: akh, vu nemt men do aher ale krokever idishe froyen un meydlekh, az zey zoln hern ver mir zenen un fun vemen mir shtamen.ikh hob teykef [tey֜kef] gefilt, az der hoypt-khesorn iz vos undzere shvester veysn azoy veynik vegn undzer fargangenhayt un dos farfremdt zey fun undzer folk un zayne traditsyes. voltn zey gekent undzer martirer-geshikhte, gehat a shtikl hasoge vegn di heldishkaytn fun undzere groyse mener un froyen — volt es gants andersh geven.
bleter fun mayn lebn, 1933, 1955