Ravitsh, Ash, Sutskever

Posted on May 31, 2025 by charlotte14

WEEK 32
Meylekh Ravitsh, קליינער משפּחה־חשבון … Small Family Reckoning
Sholem Ash, דער חינוך פֿון דער שול, The Dedication of the Synagogue from Kidesh-Hashem
Avrom Sutskever, אין מידבר סיני 10, From In the Sinai Desert X

Meylekh Ravitsh, Kleyner mishpokhe-khezhbn

AND THE LORD spoke unto Moses in the wilderness of Sinai, in the tent of meeting, … saying: 2‘Take ye the sum of all the congregation of the children of Israel, by their families, by their fathers’ houses, according to the number of names, every male, by their polls; 3from twenty years old and upward, all that are able to go forth to war in Israel: ye shall number them by their hosts, even thou and Aaron.

און גאָט האָט גערעדט צו משהן אין מדבר סינַי, אין אוֹהל-מוֹעד, אין ערשטן טאָג פֿון צװײטן חוֹדש, אין צװײטן יאָר נאָך זײער אַרױסגײן פֿון לאַנד מִצרַיִם, אַזױ צו זאָגן: 2,נעמט אױף דעם מספּר פֿון דער גאַנצער עדה פֿון די קינדער פֿון ישׂראל לױט זײערע משפּחות, לױט זײערע פֿאָטערהײַזער, נאָך דער צאָל פֿון נעמען, יעטװעדער מאַנספּאַרשױן, לױט זײערע קעפּ. 3,פֿון צװאַנציק יאָר אַלט און העכער, איטלעכן אין ישׂראל װאָס גײט אַרױס אין חיל, זאָלט איר זײ צײלן לױט זײערע מחנות, דו און אַהרן.

Portrait by Sylvia Ary

For a biography of Ravitsh in English, click here.
For a biography of Ravitsh in Yiddish, click here.

קליינער משפּחה־חשבון …

דער זײדע פֿון דער מאַמעס צד

בין איך אַזױ געזעסן דאָ אַנומלט אױף אַ גאָרטנבאַנק און עס איז
מיר אײַנגעפֿאַלן צו טראַכטן װעגן מײַנע זײדעס. געװײנטלעך — צװײ.
אײנער פֿון דעם טאַטנס צד און אײנער פֿון דער מאַמעס. און עס איז מיר
אײַנגעפֿאַלן, אַז נאָך אָפּליגן איבער פֿערציק יאָר אין די קבֿרים — דער
ערשטער אין סטאַניסלע און דער צװײטער אין רעדים, בײדע אין גאַליציע
— זענען זײ אױפֿגעשטאַנען אַ קוק טאָן אױף דעם תכלית און נחת פֿון
זײערע משפּחות.
דער ערשטער האָט געהײסן זעליק און דער צװײטער יאָסל.
אַ מאָדנער ריטעם איז געװעזן אין זײערע משפּחות. בײדע האָבן זײ נאָר
אײן מאָל אין לעבן חתונה געהאַט. זײדע זעליג האָט געהאַט פֿיר זין און
פֿיר טעכטער. זײדע יאָסל האָט געהאַט דרײַ זין און דרײַ טעכטער. דאָס
זענען די קינדער, װאָס האָבן זיך אױפֿגעכאָװעט. חוץ דעם האָט יעדער
פֿון זײ נאָך געהאַט צו אָנדערטהאַלבן מאָל אַזױ פֿיל קינדער, װאָס האָבן
זיך נישט געכאָװעט. אַזױ איז דאָס געװעזן אַמאָליקע צײַטן — עפּעס אַזױ
װי פּלעװע אױף די בײטן, װאָס דער מלאך־המוות אַלײן האָט געפֿלעגט
אויסצוּיעטן אין פֿאַרלױף פֿון די ערשטע יאָרן פֿון די פֿאַרמישפּטע קינדערלעך…
אָבער דאָס װאָלט אונדז אַװעקגעפֿירט צו װײַט, װען איך װאָלט
אין דעם קלײנעם משפּחה־חשבון געמאַכט אַ חשבון פֿון אַלע מײַנע צװעלף
פֿעטערס און צװעלף מומעס. איך װעל נאָר מאַכן, בכן, אַ חשבון פֿון דעם
נאָכװוּקס פֿון די זעקס קינדער פֿון מײַן זײדן יאָסל ראָזענבלאַט פֿון רעדים.
און אױב איך װעל דאָ, אָדער דאָרט מאַכן אַ טעות, איז נישט במזיד. אָט
איז דער חשבון, זײדע יאָסל פֿון דער מאַמעס צד: ….

די מומע מירל…
דער פֿעטער נח…
די מומע לייטשע…
דער פֿעטער נתן־נאָטע…
דער פֿעטער מרדכי…
מײַן מאַמע — הינדע

סך־הכּל פֿון קליינעם משפּחה־חשבון

סטאַטיסטיש — ווייס איך נישט גענוי. אפֿשר אַ מנין און אפֿשר צוויי מנינים איז דער ריינער ריווח… און געאָגראַפֿיש — וועסטו זיי, זיידע יאָסל, דאַרפֿן זוכן אין אַזיע, אייראָפּע, אַמעריקע, אויסטראַליע. אפֿשר אויך אין אַפֿריקע, נאָר איך ווייס נישט דערפֿון. עטלעכע אוראייניקלעך דײַנע טראָגן די קאָפּיע פֿון דײַן פּנים, ווי אַ לעבעדיקע ירושה־מאַסקע, קיינער נישט דײַן וווּנדערלעכע באָרד. קיינער האָט אויך נישט געירשנט דײַן פּאַטריאַרכאַלישע רו, דײַן גלויבן אין מאָרגן, איבערמאָרגן. האָב איך דיר געבראַכט אַ גרוס פֿון דײַן מאָרגן, דײַן איבער־איבערמאָרגן, זיידע יאָסל ראָזענבלאַט, פֿאָטער מײַן מאַמעס.
פֿון דאָס מעשׂה־בוך פֿון מײַן לעבן, באַנד 1

SMALL FAMILY RECKONING…

I was just sitting here recently on a park bench and it occurred to me to think about my grandfathers. Two — of course. One from my father’s side and one from my mother’s. And I imagined that after lying in their graves for over forty years — the first in Stanisle and the second in Redim, both in Galitsye — that they stood up to take a look at what had become of and what joy had come from their families.

The first was called Zelik and the second was Yosl. There was a strange rhythm to their families. Both only married once in their lives. Grandfather Zelik had four sons and four daughters. Grandfather Yosl had three sons and three daughters. Those are the children that managed to grow up. Aside from that each of them had at least one and a half times as many children which didn’t manage to grow up. That’s how it was in those days — something like chaff on the garden beds which the Angel of Death would weed out during the first years of those children sentenced to death… But it would take us too far afield if I were to make , in this a small family reckoning, a reckoning of all or my twelve uncles and my twelve aunts. I will, therefore, only make a reckoning of the offspring of the six children on my grandfather Yosele Rosenblat of Redim. And if, here and there, I make a mistake, it’s not intentional.. Here is the reckoning, Grandfather Yosl from my mother’s side:…

Aunt Mirl…
Uncle Noyekh…
Aunt Leytshe…
Uncle Nosn-Note…
Uncle Mordkhe…
My Mother — Hinde…

Sum Total of the Small Family Reckoning

Statistically — I don’t know exactly. Maybe a minyen, maybe two minyonim is the real yield… And geographically, Zeyde Yosl, you’ll have to look for them in Asia, Europe, America, Australia. Maybe also in Africa, but I’m not aware of it. Several of your great grandchildren bear the copy of your face like a living heritage-mask, but nobody has your wonderful beard. Nobody has inherited your patriarchal tranquility, your belief in tomorrow and the day after tomorrow. So I have brought you news of your tomorrow, and the time after the day after tomorrow, Zeyde Yosl Rosenblat, father of my mother.
The Storybook of My Life, Vol. 1, Buenos Aires, 1962

Kleyner mishpokhe-Khezhbn …

der zeyde fun der mames tsad

bin ikh azoy gezesn do anumlt oyf a gortnbank un es iz mir ayngefaln tsu trakhtn vegn mayne zeydes. geveyntlekh — tsvey. eyner fun dem tatns tsad un eyner fun der mames. un es iz mir ayngefaln, az nokh oplign iber fertsik yor in di kvorim — der ershter in stanisle un der tsveyter in redim, beyde in galitsye — zenen zey oyfgeshtanen a kuk ton oyf dem takhles un nakhes fun zeyere mishpokhes.
der ershter hot geheysn zelik un der tsveyter yosl. a modner ritem iz gevezn in zeyere mishpokhes. beyde hobn zey nor eyn mol in lebn khasene gehat. zeyde zelik hot gehat fir zin un fir tekhter. zeyde yosl hot gehat dray zin un dray tekhter. dos zenen di kinder, vos hobn zikh oyfgekhovet. khuts dem hot yeder fun zey nokh gehat tsu onderthalbn mol azoy fil kinder, vos hobn zikh nisht gekhovet. azoy iz dos gevezn amolike tsaytn — epes azoy vi pleve oyf di beytn, vos der malekh-hamoves aleyn hot geflegt oystsuyetn in farloyf fun di ershte yorn fun di farmishpete kinderlekh… ober dos volt undz avekgefirt tsu vayt, ven ikh volt in dem kleynem mishpokhe-khezhbn gemakht a kheshbn fun ale mayne tsvelf feters un tsvelf mumes. ikh vel nor makhn, bekheyn, a kheshbn fun dem nokhvuks fun di zeks kinder fun mayn zeydn yosl rozenblat fun redim. un oyb ikh vel do, oder dort makhn a toes, iz nisht bemeyzid. ot iz der kheshbn, zeyde yosl fun der mames tsad: ….

di mume Mirl…
der feter Noyekh…
di mume Leytshe…
der feter Nosn-Note…
der feter Mordkhe…
mayn mame — Hinde

sakh-akl fun kleynem mishpokhe-khezhbn

statistish — veys ikh nisht genoy. efsher a minyen un efsher tsvey
minyonim iz der reyner reyvekh… un geografish — vestu zey, zeyde yosl,
darfn zukhn in azye, eyrope, amerike, oystralye. efsher oykh in afrike, nor ikh veys nisht derfun. etlekhe ureyniklekh dayne trogn di kopye fun dayn ponem, vi a lebedike yerushe-maske, keyner nisht dayn vunderlekhe bord. keyner hot oykh nisht geyarshnt dayn patryarkhalishe ru, dayn gloybn in morgn, ibermorgn. hob ikh dir gebrakht a grus fun dayn morgn, dayn iber-ibermorgn, zeyde yosl rozenblat, foter mayn mames.
fun dos mayse|-bukh fun mayn lebn, band 1

Sholem Ash, Der khinekh fun der shul

2: 1And the LORD spoke unto Moses and unto Aaron, saying: 2‘The children of Israel shall pitch by their fathers’ houses; every man with his own standard, according to the ensigns; a good way off shall they pitch round about the tent of meeting.

און גאָט האָט גערעדט צו משהן און צו אַהרֹנען, אַזױ צו זאָגן:

איטלעכער בײַ זײַן פֿאָן, לױט די צײכנס פֿון זײערע פֿאָטערהײַזער, זאָלן לאַגערן די קינדער פֿון ישׂראל; אַקעגנאיבער רונד אַרום דעם אוֹהל-מוֹעד זאָלן זײ לאַגערן.

For a biography of Sholem Asch in English ,go to Week 22.

דער חינוך פֿון דער שול
פֿון קידוש־השם

אין מיטן דער שול איז געשטאַנען דער באַלעמער, אױסגעשניצט אױס האַרטן ניסהאָלץ די נעמען פֿון די צװעלף שבֿטים מיט זײערע דגלים. יעדער שבֿט האָט געהאַט זײַן דגל און זײַן קאָליר. יהודה, אַלס דער קעניג, האָט זיך געגלאַנצט אין גאָלד מיט דעם לײב צו פֿוסן. שמעון מיט זײַן אונטערטעניקע שטאָט שכם, װוּ עס האָבן זיך געהױבן די מױערן און טורעמס פֿון דער שטאָט, װאָס שמעון האָט אײַנגענומען פֿאַר די שאַנד פֿון זײַן שװעסטער. און געשװוּמען איז די שיף פֿון זבֿולון אין אַ ים פֿון זילבער. מיט גרינע שטײנער איז געװען אױסגעלייגט דער בליִענדער בױם, דער צײכן פֿון אשר. און געגאָסן אױס קופּער איז געװען די שלאַנג פֿון דן. און איבערן באַלעמער איז געהאַנגען אַ חופּה, װי אַ טיף־בלױע נאַכט, אין װעלכער עס האָבן זיך געפֿינקלט גאָלדענע שטערן. און די צװעלף מזלות פֿון חודש זײַנען אַרומגעשװוּמען אין די בלױע נאַכט, יעדער מזל איבער יעדן שבֿט. און אױפֿן באַלעמער זײַנען איצט געשטאַנען די בעל־בתים מיט די ספֿרי־תּורות אין די הענט, גרײט אַװעקצולייגן זײ אין דעם נײַעם הױז, װאָס זײ האָבן געבױט פֿאַר גאָט. צװישן די בעלי־בתים שטייט ר’ יעקבֿ כהן פֿון דײַטשלאַנד און דאָס ספֿר־תּורה איז דאָס אײנציקע, װאָס איז אים איבערגעבליבן פֿון זײַן צאָלרײַכער פֿאַמיליע און פֿון דער גאַנצער קהילה, װעלכע איז צערונען און אַנטרונען געװאָרן אין אַלע פֿיר עקן פֿון דער װעלט. און אָט שטעט ר’ ישראל מיטן ספֿר־תּורה פֿון דער שול פֿון שטאָט אַש. פֿאַרלאָרן געװאָרן זײַנען אין דער בהלה דאָס װײַב מיט די קינדער. איז ער געקומען קײן פּױלן זוכן זײ. װאָרום געזאָגט האָט מען אים, אַז פֿיל ייִדן פֿון ביימען זײַנען קײן פּױלן ניצול געװאָרן, האָט ער געװאַנדערט פֿון יאָרמאַרק צו יאָרמאַרק, ביז ער איז מיט זײַן קינד קײן זלאָטשעװ אָנגעקומען און דאָרט זיך באַזעצט.
און צװישן די אַלטע בעלי־בתים, זאַט מיט צרות, אױסגעפּרוּװטע אין פֿײַער פֿון קידוש־השם, מיט די ספֿר־תּורות פֿון די חרובֿ־געװאָרענע קהילות אין די הענט, איז געשטאַנען דער נײַער בעל־הבית, דער פּרנס הקהל ר’ מענדל, מיט דעם נײַעם ספֿר־תּורה, װאָס ער האָט שױן געלאָזט שרײַבן פֿאַר דער שול פֿון דער נײַער ייִדישער קהילה פֿון זלאָטשעװ. קײן מענטעלע באַפֿלעקט מיט בלוט פֿון קדושים און מיט טרערן פֿון אַנטלאָפֿענע טראָגט דאָס נײַע ספֿר־תּורהלע נאָך נישט.

The Dedication of the Synagogue
from Kidesh-Hashem by Sholem Asch

In the center of the synagogue stood the platform built of hard chestnut wood and carved with the names of the twelve tribes and their standards. Each tribe had its own flag and color. Judah, as the king was brilliant with gold, with the lion at his feet; Simeon was his captured city of Shechem, where rose the walls and towers of that city which he had conquered to avenge the shame of his sister; and the ship of Zebulon floated in a sea of silver; the blossoming tree, the symbol of Asher, was studded with green stones; out of copper was fashioned the serpent of Dan. And above the platform hung a canopy like the deep blue sky of the evening in which golden stars twinkled and the twelve signs of the Zodiac floated in the blue night, each over its corresponding tribe. On the platform there now stood the leading mean with the scrolls of the Torah in their arms, ready to place them in the new dwelling which they had built for the glory of God. Among them stands Reb Jacob Cohen from Germany, and the scroll which he holds is the only thing left to him of his numerous family and of the entire community which was scattered and dispersed to the four corners of the earth. And there stands Reb Israel with the scroll of the synagogue of the city of Asch. During the panic he had become separated from his wife and children, so he had come to Poland to look for them. For he had been told that many Jews from Bohemia had saved themselves in Poland. He had wandered from one fair to another until he came to Zlochov with his child and settled there.
And among these old worthies, rich with tribulations and tested in the fires of martyrdom, with the scrolls of the devastated communities in their arms, stood the new leader, the parnas of the community, Reb Mendel with a new scroll which had been written at his behest for the new community of Zlochov.
The new scroll has as yet no covering stained with the blood of martyrs and with the tears of fugitives.
Kiddush Ha-Shem, Tr. Rufus Learsi

der khinekh fun der shul
fun kidesh־hashem

in mitn der shul iz geshtanen der balemer, oysgeshnitst oys hartn nisholts di nemen fun di tsvelf shvotem mit zeyere dgolim. yeder shevet hot gehat zayn degl un zayn kolir. Yehude, als der kenig, hot zikh geglantst in gold mit dem leyb tsu fusn. shimen mit zayn untertenike shtot shkhem, vu es hobn zikh gehoybn di moyern un turems fun der shtot, vos shimen hot ayngenumen far di shand fun zayn shvester. un geshvumen iz di shif fun zvuln in a yam fun zilber. mit grine shteyner iz geven oysgeleygt der bliender boym, der tseykhn fun osher. un gegosn oys kuper iz geven di shlang fun Don. un ibern balemer iz gehangen a khupe, vi a tif-bloye nakht, in velkher es hobn zikh gefinklt goldene shtern. un di tsvelf mazoles fun khoydesh zaynen arumgeshvumen in di bloye nakht, yeder mazl iber yedn sheyvet. un oyfn balemer zaynen itst geshtanen di bal|-ebatim mit di sifre-|toyres in di hent, greyt avektsuleygn zey in dem nayem hoyz, vos zey hobn geboyt far got. tsvishn di baley|-batim shteyt r’ Yankev koyen fun daytshland un dos seyfer-|toyre iz dos eyntsike, vos iz im ibergeblibn fun zayn tsolraykher familye un fun der gantser kehile, velkhe iz tserunen un antrunen gevorn in ale fir ekn fun der velt. un ot shtet r’ Yisroel mitn seyfer-|toyre fun der shul fun shtot Ash. farlorn gevorn zaynen in der behole dos vayb mit di kinder. iz er gekumen keyn poyln zukhn zey. vorum gezogt hot men im, az fil yidn fun beymen zaynen keyn poyln nitsl gevorn, hot er gevandert fun yormark tsu yormark, biz er iz mit zayn kind keyn zlotshev ongekumen un dort zikh bazetst.
un tsvishn di alte baley|-batim, zat mit tsores, oysgepruvte in fayer fun kidesh-hashem, mit di sofre-|toyres fun di khorev|-gevorene kehiles in di hent, iz geshtanen der nayer balebos_, der parnes hakoyel r’ mendl, mit dem nayem seyfer-|toyre, vos er hot shoyn gelozt shraybn far der shul fun der nayer yidisher kehile fun zlotshev. keyn mentele baflekt mit blut fun kedoyshem un mit trern fun antlofene trogt dos naye sfr-|toyre|le nokh nisht.

Avrom Sutskever, In midber Sinay X

און גאָט האָט גערעדט צו משהן און צו אַהרֹנען, אַזױ צו זאָגן:

For a biography of Sutzkever in English and Yiddish, see Week 1.

אין מידבר סיני
X

און פּלוצעם קומען אױפֿן באַרג די שטערן,
צונױפֿגעװאַנדערט פּונקט װי מיר פֿון גלות.
באַנומענע פֿון ליכט, מיר זעען, הערן:
די מענטשן װערן אײנס מיט די מזלות.
און אויפֿן באַרג, דורך בליצנדיקער אימה,
אַ ייִנגל מיט אַ פֿאָן. ער גיט זי איבער
אַ האַנט, וואָס נעמט זי אויבן אַ געהיימע,
און זאַלבט מיט אייביקייט, און בענטשט דעם גיבור.
און װער עס האָט געזען די נאַכט אין סיני,
געדענקען װעט דער סיני אױך זײַן נאָמען.
און װער עס האָט געזען די פּראַכט אין סיני
װעט קענען טױזנט יאָר דערצײלן. אָמן.
אַבֿרהם סוצקעווער, אין מידבר סיני, 1957

From In the Sinai Desert
X
Avrom Sutzkever

Suddenly the stars burst into the mountain,
Having drifted back from exile just as we did.
Wrapped in light, we see, we hear:
The People have become one with their destiny
And on the mountains, through flashing terror
A lad with a flag. He delivers it
To a hand above that receives it mysteriously
And anoints the hero with eternity, and blesses him.
And whoever has seen night in the Sinai,
Sinai will remember his name.
And whoever has seen the glory in Sinai
Will be able to tell it for a thousand years. Amen.
Tr. David Hirsch and Roslyn Hirsch.

in midber sinay

un plutsem kumen oyfn barg di shtern,
tsunoyfgevandert punkt vi mir fun goles.
banumene fun likht, mir zeen, hern:
di mentshn vern eyns mit di mazoles.
un oyfn barg, durkh blitsndiker eyme,
a yingl mit a fon. er git zi iber
a hant, vos nemt zi oybn a geheyme,
un zalbt mit eybikayt, un bentsht dem giber.
un ver es hot gezen di nakht in sinay,
gedenken vet der sinay oykh zayn nomen.
un ver es hot gezen di prakht in sinay
vet kenen toyznt yor dertseyln. omeyn.
avrom sutskever, in midber sinay, 1957

Week 31 Behar/Bechukotai/Bechukotai/Sholem-Aleykhem

Posted on May 24, 2025 by charlotte14

THIS WEEK
Sholem Aleichem, פֿון „אַ מענה־לשון פֿון אַ שטיפֿמאַמע”, From “A Stepmother’s Invective”

Sholem Aleichem, A mayne-loshn fun a shtifmame

The list of curses (toykhekhe) goes from 26: 14- 45 but a few verses should be enough to give you the idea.

26: 14But if ye will not hearken unto Me, and will not do all these commandments; 15and if ye shall reject My statutes, and if your soul abhor Mine ordinances, so that ye will not do all My commandments, but break My covenant; 16I also will do this unto you: I will appoint terror over you, even consumption and fever, that shall make the eyes to fail, and the soul to languish; and ye shall sow your seed in vain, for your enemies shall eat it. 17And I will set My face against you, and ye shall be smitten before your enemies; they that hate you shall rule over you; and ye shall flee when none pursueth you.

/26:14 אױב אָבער איר װעט ניט צוהערן צו מיר, און װעט ניט טאָן אַלע די דאָזיקע געבאָט, /26:15 און אױב מײַנע חוקים װעט איר פֿאַראַכטן, און אױב מײַנע געזעצן װעט פֿאַראומװערדיקן אײַער זעל, ניט צו טאָן אַלע מײַנע געבאָט, כּדי איר זאָלט פֿאַרשטערן מײַן בונד, /26:16 װעל איך אױך טאָן דאָס דאָזיקע צו אײַך: איך װעל אָנזעצן אױף אײַך אַ בהלה – די דער, און קדחת, װאָס מאַכן אױסגײן די אױגן און פֿאַרשמאַכטן די זעל. און איר װעט זײען אײַער זאָמען אומנישט, װאָרום אײַערע פײַנט װעלן עס אױפֿעסן. /26:17 און איך װעל קערן מײַן פּנים אַקעגן אײַך, און איר װעט געשלאָגן װערן פֿאַר אײַערע פײַנט, און אײַערע שָׂונאים װעלן געװעלטיקן איבער אײַך; און איר װעט לױפֿן װען קײנער יאָגט אײַך ניט.

For a biography of Sholem Aleichem in Yiddish and English see Week 3.

פֿון „אַ מענה־לשון פֿון אַ שטיפֿמאַמע”

אין דעם קאַפּיטל פֿון זײַן אויטאָביאָגראַפֿיש ווערק פֿונעם יאַריד דערציילט שלום־עליכם ווי דער טאַטע, אַן אַלמן, פֿאָרט קיין בערדיטשעוו כּדי צו געפֿינען אַ שטיפֿמאַמע פֿאַר די קינדער. צו ערשט, דאַכט זיך,
איז מען געווען צופֿרידן מיטן אָנקוק. אַ ייִדענע אַ בכּבֿודע, נישט קיין נאַרישע, און דער עיקר—אַ ליבלעכע, צוגעלאָזטע, אַ גוטע, אַ מענטש אָן אַ גאַל. הײַנט וואָס האָבן זיי דאָ געפּילדעט, געמאַכט אָנשטעלן— „שטיפֿמאַמע”? . . . אין אַ װאָך אַרום אָדער אין צװײ, האָט זיך די שטיפֿמאַמע אַרויסגעװיזן מיט איר היציקן טעמפּעראַמענט און קודם־כּל אַרויס מיט איר שפּראַך, מיט איר אמת בערדיטשעװער שטיפֿמאַמע־לשון, אַ שפּראַך אַ גלאַטע, אַ רײַכע, אַ בלומענדיקע. אויף איטלעכס װאָרט אַ קללה, און צום גראַם, און דווקא אין גוטן מוט. למשל:
עסן—עסן זאָלן דיך װערעם!
טרינקען—טרינקען זאָלן דיך פּיאַװקעס!
שרײַען—שרײַען זאָלסטו אויף די צײן!
פֿאַרנײען—נײען זאָל מען אײַך תּכריכים!
גיין—גיין זאָלסטו אין דער ערד!
שטיין—שטיין זאָלסטו פּראַװצעם!
זיצן—זיצן זאָלט איר אין געהאַקטע וווּנדן!
ליגן—ליגן זאָלט איר אין דער ערד!
רעדן—רעדן זאָלט איר פֿון היץ!
שװײַגן—אַנטשװיגן זאָלט איר װערן אויף אײביק!
זאָגן—געזאָגט זאָל אײַך װערן אַל דאָס בײז!
האָבן—האָבן זאָלסטו מכּות בכורות!
ניט האָבן—ניט האָבן זאָלסטו קײן גוטס װײַל דו לעבסט!
טראָגן—טראָגן זאָל דיך דער רוח אויף די פּלײצעס!
אַרײַנטראָגן—אַרײַנטראָגן זאָל מען דיך אַ קראַנקן!
אַרויסטראָגן—אַרויסטראָגן זאָל מען דיך אַ טױטן!
אַרומטראָגן—אַרומטראָגן זאָל מען דיך אויף די הענט!
אַוועקטראָגן—אַוועקטראָגן זאָל מען דיך אויפֿן בית־עולם!
צי, אַ שטײגער, למשל, נעמט אַזאַ אומשולדיק װאָרט, װי שרײַבן?
איז שרײַבן זאָל מען דיר רעצעפּטן!
פֿאַרשרײַבן—פֿאַרשריבן זאָלסטו װערן צום טױט!
אָפּשרײַבן—אָפּשרײַבן זאָל מען דיך פֿון קדחת!
אַרײַנשרײַבן—אַ משוגענעם אויסמעקן און דיך אַרײַנשרײַבן! . . .
און אַ מאָל, איז זי געװען אויפֿגעלייגט און אַ װאָרט האָט זיך אַרײַנגעכאַפּט איר אין מױל אַרײַן, האָט זיך עס געדרייט און געפֿלאָכטן און געגאָסן זיך און געצױגן זיך, װי אַ גוטער בױמל, גאָר אָן אַן אָפּשטעל, און אין איין אָטעם, װי בײַ אַ גוטן חזן די עשׂרת־בני־המן: „ס’זאָל דיר אָנכאַפּן, רבונו־של־עולם, אַ שטעכעניש און אַ ברעכעניש, אַ רײַסעניש און אַ בײַסעניש, אַ טריקעניש, אַ פֿאַרטריקעניש, אַן אויסטריקעניש, אַן אײַנטריקעניש, אַ דאַרעניש, אַ פֿאַרדאַרעניש, אַן אײַנדאַרעניש, אַ שרימפּעניש, אַן אײַנשרימפּעניש, ליבער גאָט! האַרציקער פֿאָטער, געטרײַער!“ . . .
דער העלד פֿון דער דאָזיקער ביאָגראַפֿיע איז זיך מודה, אַז אַ היפּש ביסל קללות און שלאָגװערטער אין זײַנע שפּעטערדיקע װערק האָט ער גענאַשט פֿון דער שטיפֿמאַמע און פֿון איר מענה־לשון. נאָך גאָר־גאָר אין די יונגע יאָרן, ער האָט נאָך גאָרנישט געוווּסט, װאָס שרײַבן באַדײַט און האָט נאָך גאָר אַפֿילו ניט געחלומט, אַז ער װעט אַ מאָל זײַן אַ שרײַבער, האָט זיך אים, אַלס קוריאָז, פֿאַרװאָלט פֿאַרשרײַבן אַלע קללות, װאָס ער האָט זיך אָנגעהערט פֿון זײַן שטיפֿמאַמע, צונױפֿזאַמלען זײ אין איינעם, מאַכן אַ מין װערטערביכל. האָט ער זיך ניט געפֿױלט, געזאַמלט און געזאַמלט, און אַז ער האָט זײ אָנגעזאַמלט אַ היפּש ביסל, האָט ער זײ גענומען סאָרטירן נאָכן אַלף-בית, אָפּגעשװיצט אַ פּאָר גוטע נעכט און צונױפֿגעשטעלט אַ גאַנץ פֿײַנעם לעקסיקאָן, על-פּי אַ“ב, װעלכער עס װערט דאָ געגעבן נאָר אויפֿן זכּרון:
אַ—אביון, אומגליק, אידיאָט, אײזל, אײַנגעגעסענע בריאה, אָפּגעריסענער נאַר, אַשמדאי.
ב—באָלװאַן, באָדיונג, בטלן, בײַטל־שנײַדער, בלינדערהאָץ, בעדער, בעזעם, בעטלער, בערן־טרײַבער, בעל־עגלה, באַשעפֿעניש.
ג—גױ, גולם, גדלן, גזלן, גנבֿ, געשלײערטע האַנדזיע.
ד—דאָנאָשטשיק, דבר־אַחר, דלות, דערקאַטש.
ה—האָלעדראַנציעס, האָצמאַך, האָצעקלאָץ, הולטײַ, הינטשלעגער, הינקעדיקער שנײַדער, המן, הפֿקר־יונג.
ו—װאַנץ, וויסטע קאַליקע, װעווערק, װערעמיקער, וצדקתך.
ז—זאַיִקע, זאַק פּאָלאָווע, זױערע קיסליצע, זומער־פֿױגל, זױפֿער, זיצפֿלײש.
ח—חאַליפֿוסניק, ח(כ)אַפּער, חוזק, חזיר, חײם־יענקעל, חכם־בלילה, חלירע.
ט—טאָטער, טאָרבע, טױגעניכטס, טיפּש, טערקישער פֿעפֿער, טריפֿה קישקע.
י—יאַטקע־הונט, יונגאַטש, יורקע, ימח־שמוניק, ים־קאָטער.
כּ—כּזבן, כּל־בוניק,כּלבֿ שבכּלבֿים.
ל—לאָבוס, לאַבאַזניק, לאָדער, לא־יוצלח, לאַמטערן־שיסער,
ליגנער, לײדיקגייער, למד־וואָווניק.
מ—מאַלפּע, מאַמעטליװע בחור, מאָנדריש, מגיד, מלמד, משומד.
נ—נאַריש פּנים, נאַפּודעלע, נאַשער, נודניק, נכפּהניק.
ס—סאַוווּלע, סװאָלאָטש, סװישטשון, סמאַרקאַטש.
ע—עזות־פּנים, עני־ואבֿיון, עיפּוש, עקדיש, עקשן.
פּ—פּאַסקודניאַק, פּאַציאָרע, פּאַרטאַטש, פּאַרך, פּוסטעפּאַסניק, פּופּיק, פּיפּערנאָטער, פּלעצל, פּענטעלעלע, פּעמפּיק, פּרא־אָדם, פּריטשעפּע.
פֿ—פֿאָנפֿאַטש, פֿאַלשער מענטש, פֿױליאַק, פֿײַפֿער, פֿליאַסקעדריגע, פֿלאָכט, פֿלאָקן־שיסער, פֿערדאַטש, פֿאַרשלעפּטע קרענק, פֿרעסער.
צ—צבֿועק, צדיק אין פּעלץ, צורה־מלוכה, צלם־קאָפּ, צעבראָכענער שאַרבן, צרעת.
ק—קאַטאָרזשניק, קאָכלעפֿל, קאַליקע, קאַרטאָפֿליע־שלינגער, קאָרטן־שפּילער, קאַפּעליוש־מאַכער, קבצן, קױמען־קערער, קישקע אָן אַ דנאַ, קלעק, קריכער, קשקשת.
ר—רױטער, רוצח, רכילותניק, רעטעך, רשע־מרושע.
ש — שאַרלאַטאַן, שבת־גױ, שוטה פֿון פּיקהאָלץ, שוסטער, שײנעץ, שליאַטענטש, שיקסע, שלאַנג, שלימזל, שמאַטע, שמד־קאָפּ, שמינדער בגעץ, שמענדריק, שנױץ מיט ברױט, שקראַב.
תּ—תּרח . . .
פֿון פֿונעם יאַריד

From “A STEPMOTHER’S INVECTIVE”

In this chapter of his autobiography Sholem Aleichem recounts how is widowed father goes Berditchev to bring back a stepmother for the children. At first she is on her best behavior, but . . .

Only in a week or two, did Stepmother show her true disposition and fiery temper. First, her language, her authentic Berditchev stepmotherly vocabulary-glib, juicy, blooming. Every word was accompanied by a curse, delivered good-naturedly.

For example: If she said
“Eat,” she’d add: May the worms eat you!
Drink: May leeches drink your blood! Yell: May a toothache make you yell!
Sew: May they sew shrouds for you! Go: Go to hell!
Stand: Stand on your feet till you drop!
Sit: Sit on scorpions! Lie: Lie six feet under! Talk: Talk in delirium!
Silence: Fall silent forever!
Have: Have troubles! •
Not have: May you not have any peace! Carry: May an ill wind carry you away!
Carry in: May you be carried in on a stretcher! Carry out: May you be carried out feet first!
Carry around: May you be carried around in a basket!
Carry away: May you be carried away to the cemetery!

Now take an innocent word like “write.”
Write: May they write prescriptions for you!
Written down: May you be written down for death!
Written up: May you be written up in shame!
Written off: May a madman be written off a madhouse roster and you be written in!

Sometimes when Stepmother was in a good mood and latched onto a word, she’d twist it and turn it and stretch it like dough—there was no stopping her. She’d let it out in one breath, like the Megilla reader rattling off the ten’. sons of Haman on Purim, and in rhyme no less:
“God Almighty, may you be bitten and smitten, eaten and beaten, swell and yell; may you get gout and shout, ha:ve aches and breaks and itches and twitches, dear merciful Father in heaven!”

The hero of this autobiography must admit that many of the curses and maledictions in his works came straight from his stepmother’s invective. Very early on, before Sholom knew anything about writing, and never even dreamed he would be a writer, he wanted to jot down all of Stepmother’s curses just for the fun of it and collect them into a little dictionary. He assiduously gathered them one by one until he had enough material to alphabetize. He sweated over this for a couple of nights and assembled quite a nice lexicon, which if memory serves him went something like this:

A– abusive,’ addlepate, aggravator, animal, ape, apostate, argumentative, ass
B–backscratcher, bandit, bathhouse flunky, beggar, boaster, broom, bum
C– cardsharp, carouser, clunk, creature, creep, crook
D-dogcatcher, dolt, dope, dummy, dunderhead, dupe
E– eager beaver, eccentric, edgy, eerie, empty-headed,
equivocator
F– failure, faithless, fathead, flea, fool, fresh brat
G -gadabout, ganev, gawk, ghastly, golem, goose, goy
H-haggler, halfhearted, half-wit, Haman, harebrain, hoaxer; humbug
I-idiot, idolator, ill-made, imbecile, impulsive, informer, in- solent, Ishmael’
J-jackal, jack-in- the-box, jaundiced, jealous, jerk
K-kennel-keeper, kicker, kill-joy, knave, knothole, knuckle head
M-malingerer, measly, meddling, milksop, misfortune, mon key, mummer, murderer
N-naughty, ne’er-do-well, nervous, nincompoop , ninny, nit wit, nomad, noodlehead, nudnik
0—oaf, obnoxious, obstacle, obstinate, oddball, off-beat, opinionated, outlandish
P-pauper, peculiar, pepless, pest, pickpocket, pig, pimple, pip squeak, plague
Q-quack, qualmy, queasy, queer, querulous, quick-tempered, quicksilver, quivery
R-radish, ragamuffin, raggedy, rambunctious, rascal, rattle brain, . reeking, reprobate, robber, rusty
S-sap, screwball, seedy, shlemiel, shrimp, snitcher, sniveler, snotnose, softhead, swine
T-tagtail, talebearer, terror, testy, thickwit, thief, tippler, turtle
U-ugly, ulcer, ululant, unclean, uncouth, unthinking, upstart, usurper
V-vassal, vengeful, vice-monger, vindictive, viper, visor head, vixen, voracious, vulpine
W-wacky, warped, wart, washpot, whelp, windbag, wise guy, worm
X-xanthic, xenophobic, xeric, Xerxes, xyster
Y-yackety-yak, yapper, yawner, yawp, yeller, yellow, yelper, yokel, yowler
Z-zany, zealot, zebra, zero, zigzag, zombie, zookeeper, zwieback
Tr. Curt Leviant, From the Fair: The Autobiography of Sholom Aleichem

Fun “A mayne-loshn fun a shtifmame”

In dem kaptil fun zayn oytobyografish verk Funem yarid dertseylt sholem aleykhem vi der tate, an almen, fort keyn berditshev kedey tsu gefinen a shtifmame far di kinder. tsu ersht, dakht zikh,
iz men geven tsufridn mitn onkuk. a yidene a bekoved|e, nisht keyn narishe, un der eykr—a liblekhe, tsugelozte, a gute, a mentsh on a gal haynt vos hobn shey do gepildet, gemakht onshteln— “shtifmamye”? . .
in a vokh arum oder in tsvey, hot zikh di shtifmame aroysgevizn mit ir hitsikn temperament un koydem-Kol aroys mit ir shprakh, mit ir emes barditshever shtifmame-losun, a shprakh a glate, a raykhe, a blumendike. oyf itlekhs vort a klole, un tsum gram, un davke in
gutn mut. lemoshl:
esn—esn zoln dikh verem!
trinken—trinken zoln dikh pyavkes!
shrayen—shrayen zolstu oyf di tseyn!
farneyen—neyen zol men aykh Takhrikhim!
geyn—geyn zolstu in der erd!
shteyn—shteyn zolstu pravtsem!
zitsn—zitsn zolt ir in gehakte vundn!
lign—lign zolt ir in der erd!
redn—redn zolt ir fun hits!
shvaygn—antshvign zolt ir vern oyf eybik!
zogn—gezogt zol aykh vern al dos beyz!
hobn—hobn zolstu makes-bkhoyres
nit hobn—nit hobn zolstu keyn guts vayl du lebst!
trogn—trogn zol dikh der ruekh oyf di pleytses!
arayntrogn—arayntrogn zol men dikh a krankn!
aroystrogn—aroystrogn zol men dikh a toytn.
arumtrogn—arumtrogn zol men dikh oyf di hent!
avektrogn—avektrogn zol men dikh oyfn besoylem!
tsi, a shteyger, lemoshl, nemt aza umshuldik vort,vi shraybn?
iz shraybn zol men dir retseptn!
farshraybn—farshribn zolstu vern tsum toyt!
opshraybn—opshraybn zol men dikh fun kedokhes!
araynshraybn—a meshugenem oysmekn un dikh araynshraybn! . . .
un a mol, iz zi geven oyfgeleygt un a vort hot zikh arayngekhapt ir in moyl arayn, hot zikh es gedreyt un geflokhtn un gegosn zikh un getsoygn zikh, vi a guter boyml, gor on an opshtel, un in eyn otem, vi bay a gutn khazn di aseres bney homen : “s’zol dir onkhapn, reboyne-shel-oylem, a shtekhenish un a brekhenish, a raysenish un a baysenish, a trikenish, a fartrikenish, an oystrikenish, an ayntrikenish, a darenish, a fardarenish, an ayndarenish, a shrimpenish, an aynshrimpenish, liber got! hartsiker foter, getrayer!”
der held fun der doziker byografye iz zikh moyde, az a hipsh bisl kloles un shlogverter in zayne shpeterdike verk hot er genasht fun der shtifmame un fun ir mayneloshn. nokh gor-gor in di yunge yorn, er hot nokh gornisht gevust, vos shraybn badayt un hot nokh gor afile nit ge|kholem|t, az er vet a mol zayn a shrayber, hot zikh im, als kuryoz, farvolt farshraybn ale kloles, vos er hot zikh ongehert fun zayn shtifmame, tsunoyfzamlen zey in eynem, makhn a min verter-bikhl. hot er zikh nit gefoylt, gezamlt un gezamlt, un az er hot zey ongezamlt a hipsh bisl, hot er zey genumen sortirn nokhn alef-beys, opgeshvitst a por gute nekht un tsunoyfgeshtelt a gants faynem leksikon, al-pi a”b, velkher es vert do gegebn nor oyfn zikorn:
a—evyen, umglik, idyot, eyzl, ayngegesene briye, opgerisener nar, ashmeday
b—bolvan, bodyung, batlen, baytel-shnayder, blinderhots, beder, bezem, betler, berntrayber, balegole, bashefenish.
g—goy, goylem, gadlen, gazlen, ganev, geshleyerte handzye.
d—donoshtshik, dover-akher, dales, derkatsh.
h—holedrantsyes, hotsmakh, hotseklots, hultay, hintshleger, hinkediker shnayder, homen, hefker-yung.
v—vants, viste kalike, veverk, veremiker, vetsidkoskhe
z—zaike, zak polove, zoyere kislitse, zumerfoygl, zoyfer, zitsfleysh.
kh—khalifusnik, khaper, khoyzek, khazer, khayem-yenkel, khokhem-b|layle, kholere.
t—toter, torbe, toygenikhts, tipesh, terkisher fefer, treyfe kishke.
y—yatke-hunt, yungatsh, yurke, yemakh|-shmoynik, yam-koter,
K—Kazvn, Kol-boynik, kelev shebiklovim.
l—lobus, labaznik, loder, loy-yutslekh lamtern-shiser,
ligner, leydikgeyer, lamed-vovnik.
m—malpe, mametlive bokher, mondrish, maged, melamed, meshumed.
n—narish ponem, napudele, nasher, nudnik, nikhpenik.
s—savule, svolotsh, svishtshun, smarkatsh.
e—azes-ponem, oni-ve|evyen,ipesh, ekdish, akshn.
p—paskudnyak, patsyore, partatsh, parkh, pustepasnik, pupik, pipernoter, pletsl, pentelele, pempik, pereodem, pritshepe.
f—fonfatsh, falsher mentsh, foylyak, fayfer, flyaskedrige, flokht, flokn-shiser, fardatsh, farshlepte krenk, freser.
ts—tsvuyak, tsadik in pelts, tsure-melukhhe, tseylem-kop, tsebrokhener sharbn, tsoras.
k—katorzhnik, kokhlefl, kalike, kartoflye-shlinger, kortn-shpiler, kapelyush-makher, kabtsn, koymen-kerer, kishke on a dno, klek, krikher, kashkeshes.
r—royter, retseyekh, rekhiles|nik, retekh, roshe-merushe.
sh — sharlatan, shabes|-goy, shoyte fun pikholts, shuster, sheygets, shlyatentsh, shikse, shlang, shlimzl, shmate, shmad-kop, shminder begets, shmendrik, shnoyts mit broyt, shkrab.
T—Terekh . . .
Fun Funem yarid

Week 31 Behar/Bechukotai: Behar/בהַר — Korn

Posted on May 24, 2025 by charlotte14

THIS WEEK
Rokhl Korn, די דינסט, The Housemaid

Rokhl Korn, Di dinst

25:44 – 46 And as for thy bondmen, and thy bondmaids, whom thou mayest have: of the nations that are round about you, of them shall ye buy bondmen and bondmaids. 45Moreover of the children of the strangers that do sojourn among you, of them may ye buy, and of their families that are with you, which they have begotten in your land; and they may be your possession. 46And ye may make them an inheritance for your children after you, to hold for a possession: of them may ye take your bondmen for ever; but over your brethren the children of Israel ye shall not rule, one over another, with rigour.

/25:44 און דײַן קנעכט און דײַן דינסט, װאָס װעלן זײַן בײַ דיר – פֿון די פֿעלקער װאָס אַרום אײַך, פֿון זײ זאָלט איר קױפֿן אַ קנעכט אָדער אַ דינסט. /25:45 און אױך פֿון די קינדער פֿון די אײַנגעװאַנדערטע װאָס האַלטן זיך אױף בײַ אײַך, פֿון זײ קענט איר קױפֿן, און פֿון זײערע משפּחות װאָס בײַ אײַך, װאָס זײ האָבן געבאָרן אין אײַער לאַנד; און זײ קענען אײַך װערן צום אײגנטום. /25:46 און איר קענט זײ לאָזן בירושה צו אײַערע קינדער נאָך אײַך, צו אַרבן פֿאַר אַן אײגנטום; אױף אײביק קענט איר אַרבעטן מיט זײ; אָבער איבער אײַערע ברידער, די קינדער פֿון ישׂראל, אײנער איבערן אַנדערן, זאָלט איר ניט געװעלטיקן מיט האַרטיקײט.

For a biography of Rokhl Korn in English and Yiddish see Week 4.

די דינסט

עס בליִען אין איר בליק נאָך אַלץ די סעדער פֿון איר הײם —
און אַז עס קומט צו חלום אַ סטאַדע גענדזעלעך, װי װײכער, געלער פּוך,
װעלכע זי האָט געטריבן פֿרילינגצײַט צום װאַסער
און געהיטן פֿאַר קראָען און יאַסטרובעס פֿלינקע
פֿון איר פֿינפֿטן יאָר אָן,
גײט זי דעמאָלט אום אַ גאַנצן טאָג צעטומלט
און זשעדנע טרינקט זי מיטן גאַנצן גוף דעם ריח פֿון שײַטלעך האָלץ,
װאָס ליגן גרײט צום הײצן לעבן אױװן
און שמעקן מיט הײם.

יאָ, עס איז אַזױ שײן איר װײַטע הײם,
נאָר ס’איז זאַמדיק און מאָגער דאָס קלײנע שטיק פֿעלד,
װאָס דאַרף שפּײַזן די זיבן מײַלער פֿון דער שטוב.
איז זי, די עלטסטע, אַװעק אין דער שטאָט
און אירע צװײ הענט זענען װעסלעס,
װאָס רודערן איר לעבן דורך דער פֿײַכטער פּאַרע פֿון די טונקלע קיכן.
און אַז ס’קומט טײל מאָל אָן אַ בריװ פֿון שכנס זון,
לױפֿט זי אַ גליקלעכע צו פֿרעמדע מענטשן,
קוקט לאַנג, הכנעהדיק אין זײערע אױגן,
װאַרטנדיק ביז ס’װעט דאָס צוקן פֿון דער ברעם
באַשטעטיקן דעם פֿרעמדנס גוטן װילן,
און בעט דאַן שטיל, מען זאָל איר איבערלײענען אַלעס, אַלעס,
װאָס ער שרײַבט.
און דער נאַקעטיקער שמײכל אױף די פֿרעמדע ליפּן
בײַ יעדן אומגעלומפּערט־רױען װאָרט,
װאָס באַהאַלט אין זיך אַ גאַנצן ים פֿון צערטלעכקײט און ליבע,
יאָגט אָן דאָס בלוט צו איר פֿאַרשעמטן פּנים.

זי טראָגט אַ גאַנצע װאָך אין האַרץ דעם ענטפֿער,
ביז ס’שטײען ענדלעך אין אַ זונטיקדיקן טאָג
אױף אַ ראָזע־בלאַסן בלאַט פּאַפּיר
אונטער טײַבעלעך געפּענטעטע מיט רױטע רױזנקרענץ
װערטער פֿרעמדע, שטײַפֿע, װי די אינװאַלידן,
װערטער, װאָס ס’האָט די חבֿרטע אין אײַלעניש געשריבן.
און אַז די פֿרײַנדין לײענט איר פֿאָר דעם בריװ,
װאָס ענדיקט זיך מיט קושן און מיט „גרױסער אַכטונג“,
בלײַבט דעמאָלט ערגעץ אין אַ װינקל פֿון איר ליפּ אַ מידער שמײכל
און ס’בלײַבן אָן אַ זײַט פֿאַרשעמט די װערטער אַלע,
װאָס זי האָט אַ גאַנצע װאָך אומזיסט אין האַרץ געװאַרעמט.
טראָגט זי זײ צוריק מיט זיך אין קיך,
וווּ עס שװענקט זײ אָפּ בײַנאַכט אַ שטראָם פֿון שטילע טרערן.
אירע פֿינגער, דורך װעלכע ס’פֿליסט מיט װוּנדיקע און טונקעלע ריסן
דער גאַנצער שמוץ פֿון שטוב,
רירן זיך צו מיט ערפֿורכט, מיט חשד און מיט עקל
צו יעדן שטיקל גלאַטיקן, באַשריבענעם פּאַפּיר,
װאָס זײ טרעפֿן ערגעץ װוּ בײַם רױמען
און קענען עס נישט גובֿר זײַן דורך שׂינאה.

און טײל מאָל אין די קאַרגע אָפּרו־שעהען אירע
מאַכט זי אױף דאָס אַלטע תפֿילה־ביכל
מיטן גילדנעם קרײץ אױף זײַנע שװאַרצע טאָװלען,
גלעט מיט צעשפּרונג’נע פֿינגער איבער טונקלע אותיות,
װאָס זענען פֿול מיט גאָט, מיט רחמים און מיט ליבע.
און ס’בלײַבן דעמאָלט אירע אױגן שטום און גלױביק
פֿאַר דער פֿרעמדער װעלט פֿון אַלף־בית,
דער װעלט, װאָס איז פֿאַרקניפּט פֿאַר איר אױף טױזנט קניפּן,
דער װעלט, װאָס לײזט זיך אױף אין קרײַזן און עליפּסן
און פֿאַרקױפֿט זי יעדע רגע, װי אַ יודאַס
פֿאַר דרײַסיק האַרטע, שװערע טעג פֿון חודש
צו איר גורל.
היים און היימלאָזיקייט, בוענאָס־אײַרעס, 1948

THE HOUSEMAID

The orchards of her home
still blossom in her glances
and in her dreams great flocks
of geese are feathered;
she used to drive baby geese
to the pond every spring
and guard them from the crows and owls but now
for days she walks around
bewildered and her whole
body greedily drinks in
the fragrance from the new-cut
wood piled up by the stove
ready for burning.

Her faraway home was so
beautiful but it was a small
farm poor and rocky and
there were seven mouths
to feed so she the oldest
came to the city and here
her two hands are now the oars
which row her life through
dark and steamy kitchens.

When she gets a letter
from the neighbor’s son
she runs to strangers
hanging on their glances,
first she reads their faces
for goodwill then begs ֿthem
quietly to read her letter,
to tell her all they
must tell all all that
he has written! Then she
sees their scornful smiles
at his loutish crudely formed
letters which for her contain
the alphabet of love,
and she blushes, hides her face
for shame.

All week long her heart
composes answers until
at last it’s Sunday and
the words are put down
beside each other like
invalids on pink paper
decorated with doves
and wreaths of roses.
Her girl friend scribbles
the words in a hurry then
reads out whatever was dictated ending with
kisses and respectfully
yours; she smiles fleetingly
and in the corners of her mouth
lurk the shy love words
she has nursed all week
and there they hover
captive and unspoken.

Sometimes in an hour of rest
she opens the old prayer book
with a gold cross embossed
on its black cover, with awkward
hands she caresses the strange
letters, words full of God
and love and mercy and her eyes
grow dreamy thinking about
the miraculous world of A B C.

The world she knows
is tied in a thousand knots,
even the world of her prayer book
with its circles and lassos
is like some Judas: treacherous:
ready to sell her in a minute
for thirty hard days
of labor in every month.
Tr. Miriam Waddington A Treasury of Yiddish Poetry
Eds. Irving Howe and Eliezer Greenberg, 1969

di dinst

es blien in ir blik nokh alts di seder fun ir heym —
un az es kumt tsu kholem a stade gendzelekh, vi veykher, geler pukh,
velkhe zi hot getribn frilingtsayt tsum vaser
un gehitn far kroen un yastrubes flinke
fun ir finftn yor on,
geyt zi demolt um a gantsn tog tsetumlt
un zhedne trinkt zi mitn gantsn guf dem reyekh fun shaytlekh holts,
vos lign greyt tsum heytsn lebn oyvn
un shmekn mit heym.

yo, es iz azoy sheyn ir vayte heym,
nor s’iz zamdik un moger dos kleyne shtik feld,
vos darf shpayzn di zibn mayler fun der shtub.
iz zi, di elt|ste, avek in der shtot
un ire tsvey hent zenen vesles,
vos rudern ir lebn durkh der faykhter pare fun di
tunkle kikhn.
un az s’kumt teyl mol on a briv fun shokhns zun,
loyft zi a gliklekhe tsu fremde mentshn,
kukt lang, hakhnoedik in zeyere oygn,
vartndik biz s’vet dos tsukn fun der brem
bashtetikn dem fremdns gutn viln,
un bet dan shtil, men zol ir iberleyenen ales,

ales,vos er shraybt.
un der naketiker shmeykhl oyf di fremde lipn
bay yedn umgelumpert-royen vort,
vos bahalt in zikh a gantsn yam fun tsertlekhkayt un libe,
yogt on dos blut tsu ir farshemtn ponem.

zi trogt a gantse vokh in harts dem entfer,
biz s’shteyen endlekh in a zuntikdikn tog
oyf a roze-blasn blat papir
unter taybelekh gepentete mit royte royznkrents
verter fremde, shtayfe, vi di invalidn,
verter, vos s’hot di khaverte in aylenish geshribn.
un az di frayndin leyent ir for dem briv,
vos endikt zikh mit kushn un mit “groyser akhtung”,
blaybt demolt ergets in a vinkl fun ir lip a mider shmeykhl
un s’blaybn on a zayt farshemt di verter ale,
vos zi hot a gantse vakh umzist in harts gevaremt.
trogt zi zey tsurik mit zikh in kikh,
vu es shvenkt zey op baynakht a shtrom fun shtile trern.
ire finger, durkh velkhe s’flist mit vundike
un tunkele risn
der gantser shmuts fun shtub,
rirn zikh tsu mit erfurkht, mit khshad un mit ekl
tsu yedn shtikl glatikn, bashribenem papir,
vos zey trefn ergets vu baym roymen
un kenen es nisht goyver zayn durkh sine.

un teyl mol in di karge opru-shoen ire
makht zi oyf dos alte Tfile-bikhl
mitn gildnem kreyts oyf zayne shvartse tovlen,
glet mit tseshprung’ne finger iber tunkle oysyes,
vos zenen ful mit got, mit rakhomem un mit libe.
un s’blaybndemolt ire oygn shtum un gloybik
far der fremder velt fun alf-|bes,
der velt, vos iz farknipt far ir oyf toyznt knipn,
der velt, vos leyzt zikh oyf in krayzn un elipsn
un farkoyft zi yede rege, vi a yudas
far draysik harte, shvere teg fun khoydesh
tsu ir goyrl.
heym un heymlozikayt, buenos-ayres, 1948

Week 30 Emor — Shpiglblat, Grade

Posted on May 19, 2025 by charlotte14

THIS WEEK
Aleksander Shpiglblat, בלינדע, Blind People
Aleksander Shpiglblat, דער בלינדער, The Blind Man
Khayem Grade, שבת, Sabbath

Aleksander Shpiglblat, Blinde

Shpiglblat, Der blinder

^21:17“Say to Aaron: ‘For the generations to come none of your descendants who has a defect may come near to offer the food of his God. ¹⁸No man who has any defect may come near: no man who is blind or lame, disfigured or deformed;

/21:18 װאָרום איטלעכער מאַן װאָס אין אים איז דאָ אַ מום, טאָר ניט גענענען: אַ מאַן אַ בלינדער, אָדער אַ הינקעדיקער, אָדער מיט אַן אײַנגעפאַלענער נאָז, אָדער מיט אײן גליד צו לאַנג, /21:19 אָדער אַ מאַן װאָס בײַ אים װעט זײַן צעבראָכן אַ פוס, אָדער צעבראָכן אַ האַנט, /21:20 אָדער אַ הױקער, אָדער אַ קאַרליק, אָדער מיט אַ בעלם אױף זײַן אױג, אָדער מיט טרוקענע קרעץ, אָדער פײַכטע קרעץ, אָדער אַ געבריכטער.

For a biography of Alexander Spiegelblatt in both English and Yiddish go to Week 1.

בלינדע

זיי שפּאַנען אַריבער אין טויט
מיט ווײַסע שטעקנס,
וואָס שפּאַלטן
דעם חושך.

זיי גייען אַריבער
אין אַנדערן חושך,
וווּ זיי נאָר,
די בלינד־געבוירענע,
זעען מסתּמא
קאָלירן.
אין געלן צווישנליכט פֿון ערבֿ רעגן: לידער, ישׂראל־בוך 1998

BLIND PEOPLE

They step over into death
With white canes,
That split
The darkness.

They cross over
Into the other darkness
Where only they,
Those born blind,
Most likely see
Colors.
Tr. Sheva Zucker

blinde

zey shpanen ariber in toyt
mit vayse shtekns,
vos shpaltn dem khoyshekh.

zey geyen ariber
in andern khoyshekh,vu zey nor,
di blind-geboyrene,
zeen mistome
kolirn.
In geln tsvishnlikht fun erev regn, Yisroel-bukh 1998

דער בלינדער

דעמאָלט האָב איך ניט פֿאַרשטאַנען,
אַז דער בלינדער בעטלער, דער באַלײַבטער,
װאָס זיצט אױף אַלע פֿיר בײַם פּראַװאָסלאַװנעם קלױסטער,
איז אַ גילגול פֿון גאָטאַמאַ בודאַ.

זײַן קאָפּ — אַ שטראַלנדיקער קופּער־באַלעם,
מיט בעלמע־װײַסלעך נאַקעטע, צעשמײכלטע,
װי געלע מאַנדלען אױסגעטאָן פֿון הײַטל —
זײַן קאָפּ הױערט אױפֿן בויך, װי אױף אַ פֿאַס אַ קופּערנער,
אַרומגעװיקלט מיט אַ הײליק בעטלערהעמד פֿון זאַק.

דעמאָלט האָב איך נישט פֿאַרשטאַנען זײַן געמורמל,
בײַם קלאַנג פֿון אַ מטבע אין זײַן טעלער.
נאָר דאָס רעטעניש פֿון זײַנע בלינדע אױגן
גײט מיר נאָך, אין אײנעם
מיטן פּחד פֿאַרן קלױסטער
און איך הער פֿון צײַט צו צײַט זײַן קול
רעגענען אין מײַן זכּרון.

און ער זאָגט אַזױ, דער בעטלער,
װאָס האָט קענטיק ניט געװוּסט,
אַז ער איז אַ גילגול פֿון דעם ליכטיקן, דערהױבענעם
גאָטאַמאַ בודאַ:
די ערד האָט דיך ליב,
װײַל דו ביסט אַ בלינדער
און זעסט אין דײַן בלינדקײט
דאָס גאָלד אױף איר דנאָ.

זי בענקט נאָך דײַן לײַב
און דו — נאָך איר גנאָד.
זי איז דײַן פּחד
און דו ביסט איר סוד.
אין געלן צווישנליכט פֿון ערבֿ רעגן: לידער, ישׂראל־בוך 1998

THE BLIND MAN

At the time I didn’t understand
That the corpulent blind man,
Squatting on all fours near the Greek Orthodox church
Was an incarnation of Gautama Buddha.

His head — a radiant copper ball,
With the cataract whites of his eyes naked, grinning,
Like yellow almonds stripped of their shell —
His head hovering over his stomach, like a copper barrel,
Wrapped around with a holy beggar’s shirt from his sack.

At the time I didn’t understand his muttering
When he heard the sound of a coin in his plate.
But the riddle of his blind eyes
Follows me, together
With the terror of the church
And from time to time I hear his voice
Pouring down in my memory.

And this is what he says, the beggar,
Who apparently didn’t know
That he was a reincarnation of the radiant, sublime
Gautama Buddha:

The earth loves you,
Because you are blind
And you see in your blindness
The gold at its bottom.

It longs for your body
And you — for its mercy.
It is your terror
And you are its secret.
In geln tsvishnlikht fun erev regn, Yisroel-bukh 1998
Tr. Sheva Zucker

Khayem Grade, Shabes

23: 3 On six days work may be done, but on the seventh day there shall be a sabbath of complete rest, a sacred occasion. You shall do no work; it shall be a sabbath of יהוה throughout your settlements.

/23:3 זעקס טעג זאָל געטאָן װערן אַרבעט, אָבער אױפֿן זיבעטן טאָג איז אַ שבת פֿון רוּונג, אַ הײליקע צונױפֿרופונג; קײן אַרבעט זאָלט איר ניט טאָן; דאָס איז שבת צו {dn גאָט} אין אַלע אײַערע װוינערטער.

For a biography of Chaim Grade in both English and Yiddish see Week 18.

שבת
חײם גראַדע

אין מײַנע אױגן איז געבליבן שטײן פֿאַרטײַעט
אַ פֿרײַטאָגדיקע שקיִעה אין אַ שטילן װאַלד.
אױף אַלע בײמערשפּיצן ברענט דער שם־הװיה,
און בלעטער שושקען זיך: עס קומט דער שבת באַלד.
איך האָב דערקענט דעם ערבֿ־שבת אין די שקיִעות
װאָס האָבן מיטגעװאָגלט אױף מײַן נע־ונד
און האָבן זיך געקײַקלט הינטער מײַנע װיִעס
אין דרום־לאַנד, אין זאַמדיק־הײסן אַשכאַבאַד.
אַ זונפֿאַרגאַנג אַ קופּערנער, אין אײַז געקאָװעט,
האָט אָנגעשמידט מײַן האַרץ צו זינגען אין סיביר.
און איך האָב אױך געהערט װי ס’זינגען שיר־הכּבֿוד
די פֿעלדזן די געצײנערטע פֿון דעם פּאַמיר.

איך האָב געזען װי בענטשליכט שימערן און צוקן
אױף שנײבערג פֿון אוראַל און אױף דעם אַלפּן־קײט.
װען ניט דער שבת, װאָלט מיך בלינד געמאַכט דאָס קוקן
װי טרױעריק די זון אױף אַלע בערג פֿאַרגײט.
איך האָב געזען װי שבת־רו שטילט אײַן די שטורעמס,
װאָס בלאָזן שטענדיק אױפֿן כמאַרנעם צפֿון־ים;
און װי זײַן שטילשװײַגן פֿאַלט אױך אױף קלױסטער־טורעמס—
די פֿליגל פֿון פּאַריזער קלױסטער נאָטר־דאַם.
און די געהײמע שקיִעה אױף די שפּיצן בײמער,
װאָס האָט באַשײַנט מײַן פּנים אין מײַן יוגנט נאָך,
באַשײַנט מײַן פּנים איצט נאָך פֿאָרכטיקער געהײמער,
װען אין די פֿענצטער פֿון ניו־יאָרק ברענט אױס די װאָך. ‏

SABBATH

In my mind’s eye remains concealed
A forest sunset as Friday eve draws near.
I see the tree tops burn, the name of God revealed,
Leaves whispering: The Sabbath is soon here.
With the setting of the sun I felt the Sabbath imminent,
For in my wandering across the earth I’ve trod
And with my eyes closed I knew just what it meant
In the sandy desert, the heat of Ashkhabad.
Forged in ice a copper sun descended,
My heart so full of song in the frozen air of Sibir,
Songs of praise sung in voices blended
Rang throughout the valleys of the mountains of Pamir.

I saw the candles shine and shimmer with the coming of the night
ON the Urals and the Alps, their summits deep in snow.
And were it nor for Sabbath I would be blinded by the sight
Of the mountains growing dimmer in the sun’s descending glow/
I have seen how Sabbath peace can still the might ocean’s power,
The storms that blow incessantly across the cloudy sea;
And how its stillness also falls upon a church’s soaring tower
Rising from the streets of Paris to Notre-Dame’s belfry.
And the tops of the trees aflame as the sunset disappears,
Brought a shine upon my face in the long and bygone days,
Which shine still lights my face, despite my secret frears,
When the windows of New York reflect the week’s last dying rays.
Tr. Leon H. Gildin, The Poems of H. Leivick and Others: Yiddish Poetry in Translation

shabes
khayem grade

in mayne oygn iz geblibn shteyn fartayet
a fraytogdike shkiye in a shtiln vald.
oyf ale beymershpitsn brent der sheym-havaye,
un bleter shushken zikh: es kumt der shabes bald.
ikh hob derkent dem erev-shabes in di shkiyes
vos hobn mitgevoglt oyf mayn na-venad
un hobn zikh gekayklt hinter mayne vies
in dorem-land dorem|-land, in zamdik-heysn ashkhabad.
a zunfargang a kuperner, in eyn gekovet,
hot ongeshmidt mayn harts tsu zingen in sibir.
un ikh hob oykh gehert vi s’zingen shir-hakoved
di feldzn di getseynerte fun dem pamir.

ikh hob gezen vi bentshlikht shimern un tsukn
oyf shneyberg fun ural un oyf dem alpn-keyt.
ven nit der shabes, volt mikh blind gemakht dos kukn
vi troyerik di zun oyf ale berg fargeyt.
ikh hob gezen vi shabes-ru shtilt ayn di shturems,
vos blozn shtendik oyfn khmarnem tsofn-yam;
un vi zayn shtilshvaygn falt oykh oyf kloyster-turems—
di fligl fun parizer kloyster notr-dam.
un di geheyme shkiye oyf di shpitsn beymer,
vos hot bashaynt mayn ponem in mayn yugnt nokh,
bashaynt mayn ponem itst nokh forkhtiker geheymer,
ven in di fenster fun nyu-york brent oys di vokh.

Week 29 Acharei Mot/K’doshim/אַחרֵי מוֹת — Kheyfets Tuzman, Glatshteyn

Posted on May 10, 2025 by charlotte14

This was a double parshe but since it’s hard to follow blogs that are too long, I have divided it into two separate posts.

THIS WEEK
Malke Kheyfets Tuzman, פֿֿֿֿון הײַנט איז אײביק, from Today is Forever
Itsik Manger, רחל גײט צום ברונעם נאָך װאַסער, Rachel Goes to the Well for Water; ‏רחל און לאה, Rachel and Leah (this one only in Yiddish and transliteration)

Malke Kheyfets Tuzman, fun Haynt iz eybik

16 4He [Aaron] shall put on the holy linen tunic, and he shall have the linen breeches upon his flesh, and shall be girded with the linen girdle, and with the linen mitre shall he be attired; they are the holy garments; and he shall bathe his flesh in water, and put them on.

17: 15And every soul that eateth that which dieth of itself, or that which is torn of beasts, whether he be home-born or a stranger, he shall wash his clothes, and bathe himself in water, and be unclean until the even; then shall he be clean. 16But if he wash them not, nor bathe his flesh, then he shall bear his iniquity.

ט”ז/4 אַ הײליק לײַנען העמדל זאָל ער אָנטאָן, און לײַנענע הױזן זאָלן זײַן אױף זײַן לײַב, און מיט אַ לײַנענעם גאַרטל זאָל ער זיך אַרומגורטן, און מיט אַ לײַנענער הױב זאָל ער זיך באַהױבן; הײליקע קלײדער זײַנען דאָס, און ער זאָל באָדן זײַן לײַב אין װאַסער, און זײ אָנטאָן.

י”ז/15 און יעטװעדער מענטש װאָס װעט עסן געפאַלנס אָדער פֿאַרצוקטס, סײַ דער אײַנגעבאָרענער, און סײַ דער פֿרעמדער, זאָל װאַשן זײַנע קלײדע, און באָדן זײַן לײַב אין װאַסער, און זײַן אומרײן ביזן אָװנט, און װערן רײן. /17:16 און אױב ער װעט זײ ניט װאַשן, און זײַן לײַב ניט באָדן, װעט ער טראָגן זײַן זינד.

For a biography of Malkae Kheyfets Tuzman in English and Yiddish, see Week 13.

פֿֿֿֿון הײַנט איז אײביק

אָפֿֿֿֿט איך שפּאַציר אין נאָענטן פּאַרקל :
אַלטע בײמער מגושמדיק צעװאַקסן,
קוסטן, בלומען אין צעבלי פֿֿֿֿאַר אַלע פֿֿֿֿיר סעזאָנען,
אַ װאַסערל װאָס בולבולט קינדיש איבער שטײנדלעך,
אַ בריקל מיט ניס־געהובלטע פּאָרענטשן —
דאָס איז מײַן קלײנער פּאַרקל.

מילד איז מיר און לינד איז מיר
אין אָטעם־ניגון פֿֿֿֿונעם פּאַרק
און גוט איז אױפֿֿֿֿכאַפּן אַ ביסעלע רכילות
פֿֿֿֿון פֿֿֿֿלי־און־פֿֿֿֿלאַטערװאַרג.

אָנגעלענט אָן פּלױטל,
זיך שפּיגלענדיק אין װאַסער־לױטער,
איך פֿֿֿֿרעג:
װעסטו, ריטשקעלע, דאָ בײַכלען, טײַכלען
אײביק?
בולבולט לאַכנדיק דאָס טײַכל :
„הײַנט איז אײביק.
אײביק איז אָט איצט“.

שמײכל איך אַ פֿֿֿֿונקל גלײביק
און אַ זיפֿֿֿֿצעלע ניט גלײביק:
הײַנט איז אײביק.
אײביק איז אָט איצט.
הײַנט איז אייביק

רחל גײט צום ברונעם נאָך װאַסער

רחל שטײט בײַם שפּיגל און פֿלעכט
אירע לאַנגע שװאַרצע צעפּ,
הערט װי דער טאַטע הוסט
און סאַפּעט אױף די טרעפּ.

לױפֿט זי גיך צום אַלקער צו:
לאה! דער טאַטע! שנעל!“
לאה באַהאַלט דעם שונדראָמאַן
און װײַזט זיך אױף דער שװעל.

דאָס פּנים בלײך און אױסגעצאַמט,
די אױגן רױט און פֿאַרװײנט.
„לאה, מאַכסט פֿון די אױגן אַ תּל,
גענוג שױן פֿאַר הײַנט געלײנט“.

און רחל נעמט דעם װאַסערקרוג
און לאָזט זיך צום ברונעם גײן—
די דעמערונג איז בלאָ און מילד,
כאָטש נעם און כאַפּ אַ װײן.

זי גײט און איבערן טונקלען פֿעלד
בליצט שנעל פֿאַרבײַ אַ האָז.
—טשיריק! — אַ למד־װאָװניקל
טשירקעט אין טיפֿן גראָז.

און אױפֿן הימל שעמערירט
אַן אױרינגל פֿון גאָלד:
„װען ס’װאָלטן כאָטש געװעזן צװײ,
אײַ װאָלט איך זײ געװאָלט“.

אַ פֿײַפֿל פֿײַפֿט אין דער נאָענט:
טרילי, טרילי, טרילי—
און ס’שמעקט מיט דעמערונג און הײ
פֿון אַלע שאָף און קי.

זי לױפֿט. שױן שפּעט. אין חומש שטײט:
בײַם ברונעם װאַרט אַ גאַסט,
די קאַץ האָט זיך געװאַשן הײַנט
און זי האָט הײַנט געפֿאַסט.

זי לױפֿט און ס’פֿינקלט איבער איר
דאָס אױרינגל פֿון גאָלד:
װען ס’װאָלטן כאָטש געװעזן צװײ,
אײַ װאָלט זי זײ געװאָלט.
„חומש־לידער“, ליד און באַלאַדע

כלען, טײַכלען
אײביק?
בולבולט לאַכנדיק דאָס טײַכל :
„הײַנט איז אײביק.
אײביק איז אָט איצט“.

From TODAY IS FOREVER

I stroll often in a nearby park—
old trees wildly overgrown,
bushes and flowers blooming all four seasons,
a creek babbling childishly over pebbles,
a small bridge with rough-hewn railings—
this is my little park.

It’s mild and gentle
in the breath-song of the park
and good to catch some gossip
from the flutterers and fliers.

Leaning on the railing fo the bridge
seeing myself in clear water,
I ask, Little stream,
will you tumble and flow here
forever?

The creek babbles back, laughing,
Today is forever.
Forever is right now.

I smile, a sparkful of believing,
a sight of not-believing: Today is forever.
Forever is right now . . .
Tr. Marcia Falk, The Days Between: Blessings, Poem, and Directions of the Heart for the Jewish High Holiday Season, by Marci Falk, 2015

haynt iz eybik

oft ikh shpatsir in noentn parkl:
alte beymer megushemdik tsevaksn,
kustn, blumen in tsebli far ale fir sezonen,
a vaserl vos bulbult kindish iber shteyndlekh,
a brikl mit nis-gehublte porentshn —
dos iz mayn kleyner parkl.

mild iz mir un lind iz mir
in otem-nign funem park
un gut iz oyfkhapn a bisele rekhiles
fun fli-un-flatervarg.

ongelent on ploytl,
zikh shpiglendik in vaser-loyter,
ikh freg:
vestu, ritshkele, do bikhlen, taykhlen
eybik?
bulbult lakhndik dos taykhl:
“haynt iz eybik.
eybik iz ot itst”.

shmeykhl ikh a funkl gleybik
un a ziftsele nit gleybik:
haynt iz eybik.
eybik iz ot itst.
haynt iz eybik

Itsik Manger, Rokhl geyt tsum brunem nokh vaser

18: 18 And thou shalt not take a woman to her sister, to be a rival to her, to uncover her nakedness, beside the other in her lifetime.

18:18 און אַ פֿרױ צו איר שװעסטער זאָלסטו ניט נעמען צו זײַן אַ מיטװײַב, צו אַנטפּלעקן איר שאַנד לעבן יענער בײַ איר לעבן.

portrait by Arur Kolnik

For a biography of Itsik Manger in both English and Yiddish, see Week 1

‏רחל גײט צום ברונעם נאָך װאַסער

רחל שטײט בײַם שפּיגל און פֿלעכט
אירע לאַנגע שװאַרצע צעפּ,
הערט װי דער טאַטע הוסט
און סאַפּעט אױף די טרעפּ.

לױפֿט זי גיך צום אַלקער צו:
לאה! דער טאַטע! שנעל!“
לאה באַהאַלט דעם שונדראָמאַן
און װײַזט זיך אױף דער שװעל.

און אױפֿן הימל שעמערירט
אַן אױרינגל פֿון גאָלד:
„װען ס’װאָלטן כאָטש געװעזן צװײ,
אײַ װאָלט איך זײ געװאָלט“.

אַ פֿײַפֿל פֿײַפֿט אין דער נאָענט:
טרילי, טרילי, טרילי—
און ס’שמעקט מיט דעמערונג און הײ
פֿון אַלע שאָף און קי.

זי לױפֿט און ס’פֿינקלט איבער איר
דאָס אױרינגל פֿון גאָלד:
װען ס װאָלטן כאָטש געװעזן צװײ,
אײַ װאָלט זי זײ געװאָלט.
„חומש־לידער“, ליד און באַלאַדע

RACHEL GOES TO THE WELL FOR WATER

Rachel stands at the mirror and braids
The strands of her long, black hair;
She hears the sound of her father’s cough—
His wheezing on the stair.

Swiftly, she runs to the alcove,
“Quick, Leah—it’s Daddy, com.”
Leah hides her True Romance
And slowly leaves her room.

Her face is weary, pale, and wan:
Her eyes red-rimmed with grief.
“Leah, you’re ruining your eyes;
Haven’t you read enough?”

Rachel takes the water jar
And starts off to the well.
The evening’s enough to make you weep—
So pale . . . so beautiful.

She passes through the darkling field.
A hare goes darting, quick
As lightning . . . a litle lamed-vov*
Chirps in the grass— Tshirk.

A golden earring in the sky
Gives off a shimmering gleam.
“How I’d want them—ah, how much—
Were there but two of them.”

Nearby, a piper’s piping.
“Tri-li, tri-li, tri-li.
In the breath of every sheep and cow
Is the smell of dusk and hay.

She runs. It’s late. The Bible says
A guest waits at the well;
Today, the cat has washed itself:*
Rachel is fasting still.

She runs, and the golden earring casts
Above her its bright gleam.
Ah, how she would want those rings
Were there but two of them.
Tr. Leonard Wolf
The World According to Itzik: Selected Poetry and Prose, Translated and edited by Leonard Wolf, Yale University Press, 2002

Rokhl geyt tsum brunem nokh vaser

Rokhl shteyt baym shpigl un flekht
ire lange shvartse tsep,
hert vi der tate hust
un sapet oyf di trep.

loyft zi gikh tsum alker tsu:
“Leye! der tate! shnel!”
Leye bahalt dem shundroman
un vayzt zikh oyf der shvel.

dos ponem bleykh un oysgetsamt,
di oygn royt un farveynt.
“Leye, makhst fun di oygn a tel,
genug shoyn far haynt geleynt”.

un Rokhl nemt dem vaserkrug
un lozt zikh tsum brunem geyn —
di demerung iz blo un mild,
khotsh nem un khap a veyn.

zi geyt un ibern tunklen feld
blitst shnel farbay a hoz.
—tshirik! — a lamed-vov|nikl
tshirket in tifn groz.

un oyfn himl shemerirt
an oyringl fun gold:
“ven s’voltn khotsh gevezn tsvey,
ay volt ikh zey gevolt”.

a fayfl fayft in der noent:
trili, trili, trili—
un s’shmekt mit demerung un hey
fun ale shof un ki.

zi loyft. shoyn shpet. in khumesh shteyt:
baym brunem vart a gast,
di kats hot zikh gevashn haynt
un zi hot haynt gefast.

zi loyft un s’finklt iber ir
dos oyringl fun gold:
ven s’voltn khotsh gevezn tsvey,
ay volt zi zey gevolt.
“Khumesh-lider”, Lid un balade

Unfortunately, I don’t have a translation of this next Manger poem yet but since I think it illustrates the problem of marrying two sisters better than the previous poem I decided to post it for the enjoyment of those who understand Yiddish.

‏רחל און לאה

רחל שטײט באָרװעס אױף דער שװעל
און טרילערט שטיל אַ ליד,
די שװאַלבן װאָס פֿלאַטערן פֿאַרבײַ
שמעקן מיט פֿרילינג און צװיט.

יעקבֿ, דער ליכטיקער פּאַרשױן,
איז איר געקומען צו חלום בײַ נאַכט
און האָט איר פֿאַר זײַן האַרטער מי
דרײַ שײנע מתּנות געבראַכט.

אַ בענטשערל און שיכלעך פֿון לאַק
און אַ פֿינגערל פֿון גאָלד—“
אױ, װען די שװאַלבן װאָלטן געװוּסט,
װי שטאַרק זי האָט אים האָלט!

זי זשמורעט די אױגן צו דער זון
און לאַכט און לאַכט און קװעלט,
װאָס אָט די אײגענע גרױסע זון
שײַנט אױך אױף אים אין פֿעלד.

אַ װינטל לאַשטשעט אירע פֿיס
און שטיפֿט אין אירע האָר
און רױמט איר שטיל אין אױער אײַן:
„נאָך גאַנצע פֿינעף יאָר”.

„רחל! (די שװעסטער לאה רופֿט)
די קאַװע װערט דיר קאַלט“.
רחל טוט אַ ציטער שטיל:
„אָט, תּיכּף, לאה! באַלד!“

און זי װערט טרױעריק מיט אַ מאָל,
זי װײסט אַז לאה װײנט
אױף איר געלעגער יעדע נאַכט
און זי װײסט דאָך װאָס דאָס מײנט. . .

און ס’טוט בײַם האַרצן איר אַ קלעם
און זי לױפֿט אין אַלקער גיך:
„נאַ דיר, לאה,שװעסטערל קרױן,
דאָס בענטשערל און די שיך!

און נאַ דיר, לאה, שװעסטערל קרױן,
דאָס פֿינגערל פֿון גאָלד,
נאָר לאָז פֿאַר מיר, פֿאַר מיר אַלײן,
אָט דעם װאָס איך האָב האָלט“.

און ס’אָטעמט פֿון די שװעסטער שאַרף
די בענקשאַפֿט און דער צער
און װער ס’לאַכט פֿון זײ און שפּעט,
איז אַ רשע און אַ נאַר. . .
„חומש־לידער”, מדרש איציק‏

Rokhl un Leye

Rokhl shteyt borves oyf der shvel
un trilert shtil a lid,
di shvalbn vos flatern farbay
shmekn mit friling un tsvit.

Yakov/Yankev, der likhtiker parshoyn,
iz ir gekumen tsu kholem bay nakht
un hot ir far zayn harter mi
dray sheyne matones gebrakht.

a bentsherl un shikhlekh fun lak
un a fingerl fun gold—
oy, ven di shvalbn voltn gevust,
vi shtark zi hot im holt!

zi zhmuret di oygn tsu der zun
un lakht un lakht un kvelt,
vos ot di eygene groyse zun
shaynt oykh oyf im in feld.
a

vintl lashtshet ire fis
un shtift in ire hor
un roymt ir shtil in oyer ayn:
“nokh gantse finef yor”.

“Rokhl! (di shvester Leye ruft)
di kave vert dir kalt”.
Rokhl tut a tsiter shtil:
“ot, teykef, Leye! bald!”

un zi vert troyerik mit a mol,
zi veyst az Leye veynt
oyf ir geleger yede nakht
un zi veyst dokh vos dos meynt. . .

un s’tut baym hartsn ir a klem
un zi loyft in alker gikh:
“na dir, Leye,shvesterl kroyn,
dos bentsherl un di shikh!

un na dir, Leye, shvesterl kroyn,
dos fingerl fun gold,
nor loz far mir, far mir aleyn,
ot dem vos ikh hob holt”.

un s’otemt fun di shvester sharf
di benkshaft un der tsar
un ver s’lakht fun zey un shpet,
iz a roshe un a nar. . .